Της Δραπανιώτισσας: Η εορτή της Παναγίας Μυρτιδιώτισσας στην Κεφαλονιά

Λέξεις: Γεράσιμος Σωτ. Γαλανός

Στις 24 Σεπτεμβρίου, σύμφωνα με το εορτολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, εορτάζεται η Παναγία η Μυρτιδιώτισσα.
Στην Κεφαλονιά, η εορτή αυτή τιμάται σε αρκετούς ναούς του νησιού, κυρίως όμως στον Ιερό Ναό του Αγίου Διονυσίου στο Δράπανο, γνωστό και ως ναό της Δραπανιώτισσας.

Η εκκλησία στέκει δίπλα στο νεκροταφείο του Δραπάνου, με όλο το κτηριακό της συγκρότημα και το ανακατασκευασμένο καμπαναριό της να ξεχωρίζουν για την αρχιτεκτονική τους ομορφιά.

Η ανέγερση του ναού

Η εκκλησία άρχισε να κατασκευάζεται γύρω στο 1813. Κοντά της υπήρχε ένας μόλος, γνωστός ως «ο μόλος της Παναγίας».
Ο Άγγελο-Διονύσης Δεμπόνος στο έργο του «Το Αργοστόλι διασκεδάζει» (Αργοστόλι 1979) αναφέρει πως ο μόλος αυτός χρησίμευε για χρόνια ως λιμάνι της εκκλησίας. Κατά την εποχή της χολέρας (1850), εκεί ξεφορτώνονταν οι νεκροί της αρρώστιας για να ταφούν στο κοιμητήριο.

Σύμφωνα με τον ιστοριοδίφη Ηλία Τσιτσέλη (Κεφαλληνιακά Σύμμικτα, Τ.Β΄, Αθήνα 1960), στις 22 Ιουλίου 1812 ο αρχιδιάκονος Σπυρίδων Δεφαράνας υπέβαλε αίτηση για την ανέγερση του ναού. Η οικοδόμηση εγκρίθηκε από τον τότε αρχιεπίσκοπο Ιωαννίκιο Άννινο και ξεκίνησε αμέσως.

Τη θεμελίωση έκανε η μοναχή Κωνσταντίνα Χαλικιά, χήρα Αναστασίου Κλαδά, η οποία υπήρξε και η κύρια χρηματοδότρια του έργου. Διέθεσε ολόκληρη την περιουσία της (351 γρόσια) στον τεχνίτη Τουμάζο Ζακυνθινό, ενώ δώρισε και δύο εικονίσματα — ένα με τους Αγίους Νικόλαο, Σπυρίδωνα, Βαρβάρα και Σάββα, και ένα που παριστάνει την Παναγία την Ελεούσα του Κύκκου.

Η εικόνα της Παναγίας

Κατά την παράδοση, η εικόνα της Παναγίας μεταφέρθηκε από τα Κύθηρα από τη μοναχή Κλαδά, η οποία είχε ασκητέψει εκεί στο μοναστήρι της Μυρτιδιώτισσας.
Αρχικά, η εικόνα φυλασσόταν στον ναό του Αγίου Ελευθερίου, όπου ασκήτευε η μοναχή, και στη συνέχεια, σύμφωνα με τη διαθήκη της, μεταφέρθηκε στον ναό του Δράπανου.

Αν και η εκκλησία είναι αφιερωμένη στον Άγιο Διονύσιο της Ζακύνθου, τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 30 Νοεμβρίου 1836.

Η λιτανεία και το πανηγύρι της Δραπανιώτισσας

Η πρώτη λιτανεία φαίνεται πως ξεκίνησε αυθόρμητα, όταν οι πιστοί σήκωσαν το θρόνο της Παναγίας και τον μετέφεραν έως την Κολόνα της Γέφυρας. Από το 1855, σύμφωνα με τον Δεμπόνο, η πομπή έφτανε πλέον στο Αργοστόλι.

Κατά καιρούς, η εορτή συνοδευόταν από διαμάχες και ευτράπελα, λόγω του πανηγυρικού της χαρακτήρα. Τα πυροτεχνήματα καθιερώθηκαν γύρω στο 1840, αρχικά από τον Βάλσαμο και αργότερα από τον Ιταλό Έκτορα Φρεσκέτη, γνωστό για την τέχνη του. Τα πυροτεχνήματα τοποθετούνταν σε λοφίσκους γύρω από την εκκλησία, ώστε να φαίνονται ως το Αργοστόλι.

Πολλές φορές οι επίτροποι διαφωνούσαν για την ώρα ρίψης των “ροδελών”, όπως αποκαλούσαν τα πυροτεχνήματα. Κάποιοι προτιμούσαν να ανάβουν κατά την ολονυχτία, όταν το γλέντι βρισκόταν στο αποκορύφωμά του.

Τα πανηγύρια και οι σάτιρες του Μολφέτα

Ο σατιρικός ποιητής Μολφέτας καυτηρίασε με χιούμορ τις εκδηλώσεις και τα γλέντια που λάμβαναν χώρα γύρω από την εκκλησία, ακόμη και μέσα στο κοιμητήριο, μέσα από τους γνωστούς στίχους του στην εφημερίδα «Ζιζάνιον» (1907):

«Πως έχετε κουράγιο μπροστά σε μνήματα
να τρώτε, να μεθάτε και να ντρεκλίζετε;»

Οι γιορτές αποτελούσαν ευκαιρία για τους νέους να εκφράσουν τα συναισθήματά τους και να χαρούν, ίσως ως αντίδραση μιας αυστηρής εποχής.

Το τελετουργικό και η λιτανεία

Κάθε χρόνο, οι επιστάτες του κοιμητηρίου προετοιμάζονται μέρες πριν για την πανήγυρη.
Μετά τον Εσπερινό και τη Θεία Λειτουργία, η εικόνα μεταφέρεται από τον ναό του Δράπανου, περνά τη Γέφυρα Δε Βοσσέτ, συνεχίζει την παραλιακή του Αγίου Σπυρίδωνα και τίθεται σε προσκύνημα στο Αργοστόλι. Παλαιότερα, η προσκύνηση γινόταν στον Μητροπολιτικό Ναό του Σωτήρος, και μετά από δέκα ημέρες η εικόνα επέστρεφε στο ναό της.

Σύμφωνα με περιγραφές, το 1901 ρίχτηκαν πυροτεχνήματα στην κεντρική πλατεία του Αργοστολίου, ενώ οι δρόμοι ήταν πεντακάθαροι και στολισμένοι με δάφνες. Οι κωδωνοκρουσίες και τα σαμάκια (τυμπανισμοί) ήταν συνεχείς, ενώ οι πιστοί έκαιγαν λιβάνι και σταυροκοπιούνταν στο πέρασμα της εικόνας.

Η λιτανεία του 1969

Ένα ιδιαίτερο περιστατικό καταγράφει η Ευριδίκη Λειβαδά-Ντούκα στην υπό έκδοση μελέτη της για τη Γέφυρα Δε Βοσσέτ.
Το 1969, λόγω των έργων στη γέφυρα, η λιτανεία δεν μπορούσε να τη διασχίσει. Έτσι, η εικόνα μεταφέρθηκε μέσω του περιφερειακού δρόμου του Κουτάβου, με στολισμένο τρίκυκλο, παρότι είχε τοποθετηθεί πρόχειρη ξύλινη γέφυρα. Αρχικά υπήρχε πρόθεση να μεταφερθεί με το πορθμείο «Ταξιάρχης», αλλά αυτό δεν κατέστη εφικτό.

Η πίστη και η παράδοση συνεχίζονται

Μέχρι σήμερα, η Δραπανιώτισσα παραμένει σύμβολο ευλάβειας για τους κατοίκους του Αργοστολίου.
Η ετήσια λιτανεία και το πανηγύρι της αποτελούν ζωντανό κομμάτι της τοπικής μνήμης, συνδυάζοντας την πίστη με τη λαϊκή παράδοση και κρατώντας ζωντανό ένα ιστορικό κεφάλαιο της Κεφαλονιάς.