Το online περιοδικό για την Κεφαλονιά
24/05/2010

Οι πρακτικοί βιολιτζήδες του νησιού μας – 1ο μέρος

Αξιόλογο μέρος της κεφαλονίτικης λαογραφίας αποτελούν οι πρακτικοί βιολιτζήδες, οι οποίοι διατήρησαν, ανάπτυξαν και «χρωμάτισαν» τη μουσική παραδοσιακή ιστορία της υπαίθρου μας.



Οι πρακτικοί αυτοί μουσικοί, με δυνατές παρουσίες στα πανηγύρια, στις προσωπικές και άλλες κοινωνικές εκδηλώσεις, συνήθως χαράς, στις αποκριές και σε διάφορα παραδοσιακά εθιμικά δρώμενα, αποτέλεσαν τον κύριο φορέα, που ήταν συγχρόνως δημιουργός, κοινωνός και μεταδότης μιας μουσικής ιστορίας που δημιούργησε και διαμόρφωσε τα χορευτικά κεφαλονίτικα τραγούδια της υπαίθρου.



Βέβαια, η ύπαρξη και η γέννηση αυτών των μουσικών εκτελεστών βασίστηκε άλλες φορές στην κληρονομική καταβολή, τοπική και οικογενειακή, στο «καλό αυτί» τους, και άλλες φορές στην ανάγκη, ή εσωτερική (ταλέντο και επιθυμία ατόμου) ή άλλοτε εξωτερική (κοινωνική).

Μαζί με την καλλιτεχνική πορεία των πρακτικών βιολιών έως και τη δεκαετία του ʼ30, στα χωριά και γενικά στους χώρους της υπαίθρου υπήρξαν τα ποιμενικά όργανα, φλογέρα, άσκαυλος (σκορτσάμπουνο), ανακαρί και ταμπούρλο, που συνόδευσαν και διαμόρφωσαν τη χορευτική παραδοσιακή μουσική του νησιού μας.

Σχεδόν κάθε επαρχία μας είχε δυο-τρεις πρακτικούς βιολιτζήδες και άλλους οργανοπαίχτες: κιθαρωδούς, παίκτες του σκορτσάμπουνου, της φλογέρας και του μαντολίνου, που πρωτοστατούσαν κυρίως στα πανηγύρια και στις αποκριές, μα και στις χαρές του κοινωνικού συνόλου.

Στην εποχή μας, οι οργανοπαίχτες των σκορτσάμπουνων και των φλογέρων έχουν τελείως εξαφανιστεί, ένας λόγος δε ακόμη μέσα στους πολλούς είναι ότι άλλαξε και ο τρόπος φύλαξης του κοπαδιού και έτσι χάθηκε ο χρόνος και το ενδιαφέρον που κάλυπτε δημιουργικά την ανάγκη για να περάσει η ώρα. Σε όλους αυτούς τους πρακτικούς λαϊκούς οργανοπαίχτες, παλιούς και εναπομείναντες σημερινούς, βασίστηκε η δημιουργία και η ποικιλία της μουσικοχορευτικής παράδοσης και οφείλουμε να την καταγράψουμε και να τη μελετήσουμε πριν ακόμη εκπνεύσει οριστικά. Παρόλο που ελάχιστο δείγμα της έχει αποτυπωθεί σε δίσκους ακτίνας, υπάρχει ακόμη το υλικό εκείνο που πρέπει να σωθεί όχι μόνο στο χαρτί, αλλά και στον ήχο, στην εικόνα και στο ύφος, όπως μας το προσφέρει η κάθε ζωντανή καταγραφή. 



Πρακτικοί βιολιτζήδες έχουν μείνει ελάχιστοι σήμερα στο νησί μας, κι όλο και χάνονται, αφού πολλοί παράγοντες τούς παραμερίζουν κάθε μέρα, όπως η τεχνική αναπαραγωγή μουσικών ακουσμάτων που προσφέρουν εύκολη και ανέξοδη διασκέδαση, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, το εύχρηστο και ανέξοδο υλικό ψηφιακών δίσκων και ακόμη οι μορφωμένοι μουσικά μουσικοί που δεν έχουν επαφή με την παραδοσιακή μουσική απευθείας από τις πηγές, με αποτέλεσμα να μην έχουν αυθεντικά ακούσματα.

Ο πιο μεγάλος λόγος που συνετέλεσε και εξακολουθεί συντελεί καθημερινά στην εξαφάνιση και της τελευταίας ύπαρξης της μουσικής παράδοσης είναι η ερήμωση των χωριών από το ανθρώπινο δυναμικό, με αποτέλεσμα ο σύγχρονος τρόπος ζωής να αναγκάσει την παραδοσιακή μας μουσική να ελαττωθεί πολύ και να τείνει να χαθεί, όπως και τα παραδοσιακά επαγγέλματα.

Θα πρέπει όμως να ειπωθεί πως αυτούς τους εναπομείναντες λαϊκούς οργανοπαίχτες τους καλούμε να δώσουν την παρουσία τους σε εκδηλώσεις φολκλορικές, ή σε αποτυπώσεις εικόνας -όπως ντοκιμαντέρ-, δίνοντας έτσι μόνο την εικόνα τους και την ύπαρξή τους μουσειακά. 

Σήμερα στο νησί μας υπάρχουν 4-5 παλιοί πρακτικοί βιολιτζήδες, που κάποιες φορές συμμετέχουν σε πανηγύρια, τα οποία γίνονται στον τόπο τους και δίνουν μια ιδιαίτερη νότα στη μουσική λαογραφία του νησιού μας. Η στήλη αυτή, ξεκινά, σε συνέχειες, μια αναφορά σε όλους εκείνους που είτε με τη φωνή τους, είτε με τα παραδοσιακά όργανα ύφαναν την παράδοση, που εμείς λέμε… και καμαρώνουμε… πως έχουμε σήμερα. Στην αρχή, σειρά θα έχουν οι πρακτικοί βιολιτζήδες και στην πορεία οι άλλοι οργανοπαίχτες, παραδοσιακοί τραγουδιστές και οι ορχήστρες του τόπου μας. 

Διονύσιος Καψάλης (Λούμος)

Ο Διονύσιος Καψάλης γεννήθηκε το 1926 και ήταν ένα από τα 13 παιδιά του Γιάννη Ανδρέου Καψάλη, επίσης παλιού πρακτικού βιολιστή της περιοχής της Ερίσσου. Από μικρός γιόμισε τα αυτιά του με τους παραδοσιακούς ήχους του βιολιού, μιας και ο πατέρας του, αλλά και τα μεγαλύτερα αδέλφια του, Γεράσιμος και Κώστας, ήταν γνώστες αυτού του οργάνου. Επίσης, η οικογενειακή του παράδοση για τη μουσική κρατά από τον προπάππου του, Γεράσιμο Καψάλη, ο οποίος έπαιζε λύρα.


Ο Διονύσης έμαθε βιολί γύρω στα 14 του με τη βοήθεια των δικών του, μα πάνω από όλα αξιοποίησε τη δική του έφεση να μάθει σωστά το «πιάσιμο» των ήχων στο βιολί. Κατάφερε να γίνει ένας καλός βιολιστής, που τον καλούσαν σε πολλά πανηγύρια της Ερίσσου, της Πυλάρου, της Παλικής και αλλού, κερδίζοντας με την τέχνη του το χορευτικό κοινό που τον ζούσε. Με το βιολί του (4/4) έπαιζε στα πανηγύρια, στις γιορτές και στις χαρές της περιοχής του, με πρώτους ήχους τα κεφαλονίτικα χοροτράγουδα, το Μπάλο, τον Παλαιό (Διβαράτικο ή Γυρουζάτο), τον Μέρμηγκα, τον Μανέτα, τη Ρόιδω, το Σταυρωτό και τα κεφαλονίτικα συρτά. Στο ρεπερτόριό του είχε και διάφορους χορούς ευρωπαϊκούς, που χορεύονταν στις πανηγυρικές εκδηλώσεις της υπαίθρου -βαλς, ταγκό, καντρίλιες, φοξ αγγλέ, ρούμπα, τσα -τσά-. 

Εκείνο που θυμάται μέσα στα πολλά ο Διονύσης Καψάλης είναι ότι γίνονταν πολλοί χοροί στα προαύλια, αλλά και στο εσωτερικό των σχολείων και όπου υπήρχε αύλειος χώρος κατάλληλος για μεγάλη σύναξη πανηγυριστών. Θυμάται ακόμη στην δεκαετία του ʽ60-70 τη συνάντηση με τον Σίμωνα Καρά, όπου τον κατέγραψε παίζοντας με το βιολί του τους κεφαλονίτικους χορούς.

Τον Διονύση Καψάλη τον συνόδεψε αρκετές φορές με την κιθάρα της η σύζυγός του Άννα Βαλσαμή - Καψάλη και επίσης για πολλά χρόνια ο κιθαριστής Πίνδαρος Κονιδάρης. Άλλοτε έπαιζε μόνος του και άλλοτε με την ορχήστρα που, εκτός από τον Πίνδαρο Κονιδάρη, κατά καιρούς συμμετείχαν ο κιθαριστής από το Αργοστόλι Νικόλαος Χαλιώτης, ο Σπύρος Ι. Παπαλεξάτος, κάποιες φορές δυο αδελφές που γνώριζαν μαντολίνο. 

Η κιθάρα ή άλλο έγχορδο όργανο κούρδιζε πάνω στο βιολί, για να μπορεί να το ακολουθεί σωστά και να συμβαδίζουν στο άκουσμα. 



Πριν αρχίσει η χορευτική διαδικασία, η επιτροπή διοργάνωσης σε συνεργασία με το βιολιστή και τους άλλους οργανοπαίχτες έγραφαν πάνω στον πίνακα το χορευτικό πρόγραμμα των ασμάτων, για να γνωρίζει ο κόσμος τον επόμενο χορό. Ήταν μια απλή ενημέρωση του κοινού με τάξη. 

Στο πλευρό του πρώτου βιολιού της Ερίσσου, Διονύσιου Καψάλη, έπαιξαν μαζί και άλλοι μουσικοί της περιοχής, όπως ο Κώστας Τζαμαρέλος (Γουνινάς), βιολί, πάντα τοποθετημένος αριστερά από το πρώτο βιολί, ο Ηρακλής Τζαμαρέλος, ο Γιάννης Κουταλάς -οι παραπάνω κατάγονταν από τα Τζαμαρελάτα-, ο Νικόλας Κομητόπουλος (Κάλιος) από τον Αγριλιά, ο Δημήτριος Γεωργίου Βαλσαμής (Κατσαμπής), ο Κωνσταντίνος Βανδώρος από τα Γρατσαδάκια και άλλοι ακόμη μουσικοί. Σε πολλά πανηγύρια μαζί με τον Διονύση Καψάλη έπαιζε και ο άλλος βιολιστής και τραγουδιστής από τα Πατρικάτα Γεράσιμος Σπ. Ποδαράς. Ιδίως αυτούς τους δυο τους συναντούσες στο πανηγύρι του Μοναστηριού της Παναγίας στο Παλιοχέρσο.

Κατά την περίοδο της αποκριάς, ο Διονύσης δεν παρέλειπε μετά τα κεφαλονίτικα χοροτράγουδα να παίζει τις καντρίλιες και το γαϊτανάκι, τα δε παραγγέλματα τα φώναζαν οι: Παναγής Ζαμπέλης (Κλάρος) και Νικόλαος Βασιλάτος (Ντάτσης). 

Ο Δήμος Ερίσσου τον τίμησε με αναμνηστική πλακέτα για την προσφορά του και για τις ωραίες στιγμές που χάρισε στους Ρισσιάνους και όχι μόνο.

Ο Διονύσης Καψάλης διατηρεί ακόμη το λεβέντικο χαρακτήρα του, ζει με τα εγγόνια και τα παιδιά του εκεί στο χωριό Βασιλικάδες, και κάπου κάπου σκέφτεται τα παλιά, αρπάζει το βιολί και ξεδίνει.

Ξέρει πως τα χέρια του κύρτωσαν από τη δουλειά και τα χρόνια, μα η καρδιά του δεν αφήνει τον ήχο του βιολιού, και έτσι ευχαριστεί τον εαυτό του και τον κάθε επισκέπτη του αραδιάζοντάς του μια σειρά από κεφαλονίτικες παραδοσιακές μελωδίες χορών.

Γεράσιμος Ποδαράς

Ο Γεράσιμος Σπύρου Ποδαράς είναι μόνιμος κάτοικος στο χωριό του, τα Πατρικάτα της Ερίσσου, την τελευταία εικοσαετία.

Ο Γεράσιμος από μικρός φορτώθηκε με μουσικά ακούσματα από τον πατέρα του Σπύρο και τους θείους του, Ευάγγελο και Σωκράτη, οι οποίοι ήταν λαϊκοί οργανοπαίχτες του σκορτσάμπουνου και της φλογέρας, ποιμενικά όργανα τα οποία οι ίδιοι τα κατασκεύαζαν. Έπαιζαν και τραγουδούσαν πάνω στους κεφαλονίτικους μελωδικούς χορευτικούς σκοπούς, τόσο κατά τη φύλαξη του κοπαδιού όσο και σε εκδηλώσεις οικογενειακές, πανηγύρια της περιοχής, μα και στις χαρές του χωριού τους. Φούσκωναν «το τομάρι», δηλαδή τον ασκό του σκορτσάμπουνου, άλλοτε με τη φλογέρα τους κι έπαιζαν μελωδίες, γιομίζοντας το χρόνο τους και συγχρόνως πλούτιζαν την κληρονομιά των παλαιοτέρων τους.

Ο Γεράσιμος μιλά με πολλή αγάπη και με θύμηση για τον πατέρα του και τους θείους του και αναρωτιέται πως χάθηκαν όλα εκείνα τα παλιά μουσικά στοιχεία, που και οι δικοί του είχαν κληρονομήσει από τους παλαιότερους.

Από αυτές τις μουσικές εικόνες επηρεάστηκαν ο Γεράσιμος και ο Σαράντης, δύο από τα παιδιά του Σπύρου, μαθαίνοντας πρακτικά βιολί, κύριο όργανο για τους παραδοσιακούς χορούς.

Πάνε περίπου 13 χρόνια πίσω, που ο Σαράντης έφυγε από τη ζωή.

Σήμερα, στο χωριό ζει ο Γεράσιμος Ποδαράς, τύπος καλόκαρδος, φιλόξενος και ανοιχτός για κάθε πρόκληση μουσικής παραδοσιακής εκδήλωσης.

Ζει με τις αναμνήσεις της βιοπάλης του, καθώς είναι κοσμογυρισμένος, λόγω που ότι ένα μεγάλο χρονικό διάστημα ήταν ναυτικός. Έχει κέφι περίσσιο και αγάπη για την τέχνη του βιολιού, καθώς δεν υπάρχει μέρα που να μην το αρπάξει στα χέρια του και να μη το κάνει να κελαηδήσει. Πέρα από την οικογενειακή του παράδοση κεντρίστηκε για το βιολί από τον παλιό βιολιστή της Ερίσσου Γιάννη Καψάλη (Λούμο). Αργότερα κατασκεύασε ένα δικό του βιολί από ξύλο συκιάς και το χάρισε στον αδελφό του Σαράντη. 



Ο Γεράσιμος κατά τη στρατιωτική του θητεία έμαθε κορνέτα, η οποία έγινε στα χέρια του, όπως αυτός διηγείται, «κελαηδιστή φιλενάδα». Επίσης, έγινε στο στρατό καλός σαλπιστής. Εκτιμώντας δε τις μουσικές του ικανότητες, οι άλλοι μουσικοί του πρότειναν να γίνει μόνιμος μουσικός στο στρατό. Όμως ο Γεράσιμος, έχοντας μέσα του το ανήσυχο οδυσσειακό πνεύμα και το αίσθημα της ελευθερίας, αναγκάστηκε το 1956 να γίνει ναυτικός. Όργωνε τις θάλασσες, είδε πολλά από τη ζωή του ναυτικού, σταμάτησε σε λιμάνια και γνώρισε πολλές συνήθειες ανθρώπων.

Το 1987 θα επιστρέψει στο χωριό του, τα Πατρικάτα, και θα αράξει. Βέβαια, το χωριό του όπως και τα άλλα, το βρήκε έρημο, με λίγους κατοίκους. Φίλοι και συγγενείς λίγοι, μα εκεί που αποζητά τη συντροφιά, αρπάζει το βιολί του και ξεδίνει.

«Ποστιάζει» το κεφαλονίτικο καλαματιανό «Βγήκα για καλή μου μάνα» ή το Σταυρωτό «Μα είχα γέροντα πατέρα» και άλλους χορούς με πρώτο το Μπάλλο και έτσι ξεγελά το χρόνο και τη βασανιστική του σκέψη… «Κάθε απόγευμα ή βράδυ παίζω είτε με το βιολί μου, είτε με τη φλογέρα, είτε με το μαντολίνο μου και νιώθω χαρά», μου είπε και τα μάτια του έλαμψαν και γιόμισαν φως.

Εκείνο που κάνει αυτό το βιολιτζή ιδιαίτερο, είναι πως συγχρόνως με το παίξιμό του τραγουδά τα παλιά κεφαλονίτικα τραγούδια της υπαίθρου, όπως το πανελλήνιο, αλλά με κεφαλονίτικη παραλλαγή, «Αμπέλι μου πλατύφυλλο», και άλλα συρτά του τόπου μας.



Ο Γεράσιμος Ποδαράς είναι γνώστης και συγχρόνως καλός εκτελεστής της κεφαλονίτικης χορευτικής μουσικής παράδοσης του νησιού μας. Μιλά με θέρμη για όλους τους χορούς, για το μουσικό και ποιητικό τους κείμενο και με την ίδια ευκολία σου μεταδίδει με το βιολί του τον κάθε ρυθμό του.

Έχει παίξει σε πανηγύρια μαζί με τον άλλο βιολιστή Διονύση Καψάλη, και παλαιότερα συναντιόντουσαν στο πανηγύρι της Παναγίας στην Ιερά Μονή Παλιοχέρσου και «μπαλάρανε» τους πανηγυριστές.

Έχει συνοδεύσει με το βιολί του χαρές γάμων, βαφτίσια, πανηγύρια, πολιτιστικές καλοκαιρινές εκδηλώσεις του χωριού του, χαρές κοινωνικές και όπου αλλού τον έχουν καλέσει. Παλαιότερα συνεργάστηκε με τους κιθαρωδούς: Νικόλα Αντύπα από τα Γερμενάτα και Ευάγγελο Γερμενή από τον Ψιλιθριά.

Ο Γεράσιμος Ποδαράς συνεχίζει να ζει στα Πατρικάτα με τους λιγοστούς χωριανούς του, με τις αναμνήσεις τους, πάνω από όλα με το βιολί του και τα άλλα μουσικά όργανα που γνωρίζει. Και σκορπίζει με κέφι τα απογεύματα και τα φεγγαρινά βράδια νότες κεφαλονίτικες, μιας παράδοσης που καρτερεί τον κάθε φίλο και επισκέπτη να την γνωρίσει και να την χαρεί.

Youtube Feed

Instagram Feed

kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)

Copyright © 2002 - 2018 kefalonitis.com
Το σύνολο του περιεχομένου και των υπηρεσιών του kefalonitis.com διατίθεται στους επισκέπτες αυστηρά για προσωπική χρήση.
Απαγορεύεται η χρήση ή επανεκπομπή του, σε οποιοδήποτε μέσο, μετά ή άνευ επεξεργασίας, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη.

Dual Design Agency