Το online περιοδικό για την Κεφαλονιά
21/03/2010

Της ελαίας εγκώμιον

Μέσα από το φυσικό περιβάλλον υπάρχουν πολλά που μπορούμε να τα υιοθετήσουμε ως εμβλήματα, ως αξίες, ως πολιτισμικά σύμβολα, αναγκαία και διαχρονικά. Ένα τέτοιο σύμβολο-δέντρο είναι και η ελιά, που τόσα πολλά έχουν γραφεί για αυτήν από τους πνευματικούς ανθρώπους. Δέντρο ιερό, δέντρο που στεφανώνει αθλητές, δέντρο της ειρήνης. Αυτή είναι η ελιά. Την είπαν καλλιστέφανη, επειδή φτιάχνει όμορφα στεφάνια, ιερή, επειδή χαρίστηκε από τη θεά Αθηνά στην πόλη των Αθηνών, αιώνια, επειδή ζει χρόνους αμέτρητους και ολύμπια, γιατί είχε εκλεκτή θέση στον ιερό χώρο της Ολυμπίας.

 

Ακόμη, η ελιά έγινε τίτλος και φυσικό περίαπτον, δηλαδή φυλακτό και τραγουδήθηκε στα μύρια από την αρχαιότητα έως σήμερα δημοτικά τραγούδια. Από την αρχαιότητα πέρασε στο Xριστιανισμό και απόκτησε μοναδική λειτουργικότητα στο τελετουργικό και στον εθιμικό κύκλο. Ακοίμητα καντήλια σε απλά νοικοκυριά, βαφτιστικά λαδόπανα που μυρίζουν αγουρέλαιο ελιάς και τόσα άλλα που παραπέμπουν το μυαλό μας σε άπειρα στοιχεία πολιτισμού της ελιάς.

Περιέχεται το όνομά της σε παροιμίες, σε αινίγματα, σε τραγούδια του λαού, σε μαντινάδες, σε συνταγές στα λαϊκά εδέσματα και στηρίζει με τον καρπό της και το λάδι της ολόκληρη τη μεσογειακή διατροφή.

Αειθαλές δέντρο η Ελαία, η κοινή ελιά μας, ανθοφορεί την άνοιξη και σιγά σιγά δένει τον καρπό της, που είναι έτοιμος για μάζωξη το φθινόπωρο.



Στο νησί μας οι παλαιότεροι που ήξεραν την προσφορά της ελιάς έλεγαν: «Αμπέλι για την αφεντιά σου και ελιά για τα παιδιά σου», μα πρόσεχαν να μην την φυτεύουν κοντά στα αμπέλια γιατί «η ελιά πίνει το κρασί». Μετά το μάζωμα έπαιρναν το σαράκο ή άλλο πριόνι και «την έκαναν ποτήρι». Δηλαδή την κλάδευαν κυκλικά και όμορφα, ώστε να την περιτριγυρίζουν τα κλαδιά της όπως το σχήμα του ποτηριού. Σε άλλα μέρη δεν κόβουν ποτέ την ελιά και την αφήνουν κι όπου βγει.

Στην Κεφαλονιά μας λένε: ότι όσο πιο πολύ την κόβεις τόσο σου δίνει καρπούς. Είναι χαρακτηριστική η φράση της κεφαλονίτικης παροιμίας για αυτό το λόγο: «Η ελιά θέλει ζουρλό νοικοκύρη».

Μα υπάρχουν και μέρη που η ελιές απλώνουνε τους κλάρους τους σα μανουάλια τεράστια. Σε αυτούς τους κλάρους είναι που τους βάζει ο νοικοκύρης τους το αντιστύλι και τους κρατά για να μη σπάσουν. Αυτή είναι η εμφάνιση μιας «γριάς ελιάς» που πάντα δίνει ότι μπορεί.



Ανάλογα με τον καιρό και τη φροντίδα, άλλοτε δίνει καρπούς και άλλοτε τους λιγοστεύει: «Η ελιά άλλοτε έχει σοδειά κι αναποδιά». Πρέπει να την φροντίζουμε από τις αρρώστιες, ιδίως από το δάκο που τρυπώνει στον καρπό της και κάνει ζημιά.

Των ελιών το μάζεμα, κόπος δύσκολος

Μέσα στο φθινόπωρο αρχίζει το μάζεμα των ελιών. Η μάζωξη εξαρτάται από τον καιρό και το χρόνο μας. Άλλοι με τα χέρια, άλλοι με το σακούλι, άλλοι σκαρφαλώνουν πάνω στο δέντρο και άλλοι με τη σκάλα, τραβούν τον καρπό της ελιάς και τον ρίχνουν πάνω στα πανιά που έχουν απλώσει κάτω από το δέντρο. Από αυτόν θα βγάλουν κυρίως το λάδι.

Στην εποχή μας, που έχει προχωρήσει η τεχνολογική εξέλιξη, μπορούμε να μαζέψουμε τον καρπό της ελιάς και με μηχανήματα.

Δε λείπει όμως και η μέθοδος του ραβδισμού, που χτυπούνε τα κλαριά της ελιάς και εκείνη παραδίδει τον καρπό της. Σακούλια, λάτες, και τσουβάλια έπειτα γιομίζουν με τις ελιές και αραδιασμένα όλα τούτα, όπως είναι κοντά στο λιοστάσι περιμένουν να περάσει το αυτοκίνητο του ελαιοτριβείου για να κάνει τον ελαιόκαρπο, λάδι. Πολλές φορές ο ίδιος ο γεωργός πηγαίνει τις ελιές του στο ελαιοτριβείο και μπαίνει στη σειρά για την παραγωγή του λαδιού.

Η βιοτεχνία ελαιόπανων στα Μουσάτα

Από παλιά στα Μουσάτα υπήρχε μια βιοτεχνία ελαιόπανων και ο άνθρωπος που την εμπνεύστηκε γύρω στα 1920, ήταν ένας Μικρασιάτης με το επίθετο Γριμποβιώτης, πρόσφυγας εδώ στο νησί μας...

Σήμερα υπάρχει αυτή η βιοτεχνία, αλλά με σχετικά νέα μηχανήματα, που και αυτά με τον καιρό έχουν ή τείνουν να περάσουν στην αδράνεια λόγω της εκβιομηχάνισης της εποχής μας. Η υπάρχουσα βιοτεχνία, αλλαγμένη σε νεότερα μηχανήματα από τα παλιά της, ανήκει στον Μαρίνο Αντωνίου Γεωργόπουλο και αποτελεί οικογενειακή επιχείρηση, συνεχίζοντας από το 1942 τη δουλειά του πατέρα του. Ο Μαρίνος θυμάται κάποιους ανθρώπους που δούλευαν εκεί, όπως τους: Αναστάσιο και Γεράσιμο Ποδηματά, Ιωάννη Γράψα (ήταν ξένος) και άλλους.



Το πρώτο υλικό ήταν από τραγόμαλλο, το οποίο το έπαιρναν από τους βοσκούς της Κεφαλονιάς και σε πολλές περιπτώσεις που τα μαλλιά δεν έφταναν, από τη Θεσσαλονίκη και τη γύρω περιοχή της. Οι εργάτες που δούλευαν σε αυτή την επιχείρηση ήταν δύο ειδικοτήτων: οι αργαλατζήδες και οι γνέστες, οι οποίοι γνώριζαν καλά και τις δυο δουλειές.

Τα παλιά χρόνια χρησιμοποιούσαν το τραγόμαλλο, ενώ τώρα τις τελευταίες δεκαετίες το νάιλον και το κοκκοφοίνικα. Το νάιλον το προμηθεύονταν από Ιταλία και Πορτογαλία, ενώ τον κοκκοφοίνικα από τις Ινδίες. Με τα παραπάνω υλικά έφτιαχναν ελαιόπανα τετράγωνα, τις λεγόμενες τσαντίλες για τα ελαιοτριβεία και ταπέτα εκκλησιών ή παρόμοιων χώρων. Πολλές εκκλησίες του νησιού μας έχουν τέτοια χαλιά κατασκευασμένα από αυτή τη βιοτεχνία.



Η συγκεκριμένη βιοτεχνία το 1960 άλλαξε τα παλιά μηχανήματα και πήρε τα σύγχρονα της εποχής αυτής. Επίσης και το 1968 αγόρασε και άλλα απαραίτητα για την ύφανση αυτών των ελαιοπάνων.

Σήμερα ο Μαρίνος Γεωργόπουλος διατηρεί τη βιοτεχνία του, όχι από πολλή δουλειά και για βιοποριστικούς λόγους, απλά για να δώσει στους παραδοσιακούς του πελάτες κάποιες τσαντίλες που τους είναι χρήσιμες. Το ισόγειο του σπιτιού του στα Μουσάτα είναι πράγματι ένα «μουσείο βιομηχανικής αρχαιολογίας», που μακάρι τόσο η οικογένεια Μαρίνου Γεωργόπουλου όσο και ο ανάλογος φορέας να το κρατήσει ως σημείο αναφοράς μιας άλλης εποχής.



Η θλίψη της ελιάς που γεννά το λάδι, των ελαιοτριβείων ο παλιός και ο νέος κόπος

Από παλιά είναι γνωστός ο τρόπος που κάνουμε το λάδι. Παντού στο νησί μας υπήρχαν ελαιοτριβεία στα οποία δούλευαν εποχιακά πολλοί, που κάνοντας βάρδιες αναμεταξύ τους μετέτρεπαν τις ελιές σε λάδι. Τα παλιά ελαιοτριβεία είχαν για σπαστήρα ένα λιθάρι και αργότερα δύο. Πρώτα το λιθάρι κινήθηκε με το χέρι και αργότερα με το άλογο, «ελαιοτριβείο ιπποκίνητο».

Ένα από τα εντυπωσιακά ελαιοτριβεία του νησιού μας, το ονομαστό «Ελαιοτριβείο της πέτρας», βρίσκεται στη Σάμη κοντά στο μοναστήρι της Παναγίας της Αγριλιώτισσας. Φτιαγμένο από το υλικό που υπήρχε γύρω του, την πέτρα, σήμερα, παρότι είναι ερειπωμένο, εντυπωσιάζει.

Στο νησί προσεισμικά υπήρχαν περισσότερα από 250 ελαιοτριβεία.



Από το 1929 και έως το 1937 τα ελαιοτριβεία του νησιού ήταν ιπποκίνητα και κατόπιν σύστασης του Υπουργείου Σιδηροδρόμων και Αυτοκινήτων και βάσει του Νόμου, ΔΚΣΤ, 2943 /19-1-28 Π.Δ. μετατράπηκαν σε μηχανοκίνητα. Να πως αντιμετωπίζει ο τότε τοπικός τύπος τη μετατροπή των ιπποκίνητων ελαιοτριβείων σε μηχανοκίνητα.

Το ελαιοτριβείο του Μπαλάφα

Στου Μπαλάφα του Διονύση, πώχει τέλεια μηχανή
π' απ' της στάσεις της τα λάδια τρέχουν σαν πηγής κρουνοί,
όλοι τρέξετε, μην αργήτε για να λάβετε σειρά
εις το σπάνιο άλεσμά του, πίεση την τρομερά.
Κει θα βρήτε ευκολίες, περιποίηση μεγάλη,
Μεσ' στο ωραίο περιβόλι μια καρέκλα θα σας βάλει
να χορτάσετε πορτοκάλια και να πίνετε κρασί
και τον ζώρκο κόκκορά του να θαυμάστε τον θρασύ.
Με το αυτοκίνητο του θα σας πάρει αφ' το σπίτι
και οπίσω θα σας φέρει να μη σας κρυώσ' η μύτη
και προς τούτοις της ελιές σας θα σας ζήψει εν συνειδήσει
και θα καμαρώνετ' όλοι το λεβέντη το Διονύση.



Σήμερα, όσα υπάρχουν, λειτουργούν με σύγχρονα μηχανήματα τελευταίου τύπου. Ελάχιστα έχουν παραμείνει που δουλεύουν με τα μηχανήματα της βιομηχανικής επαναστάσεως του Μεσοπολέμου.

Παραμερίστηκαν οι τρίχινες τσαντίλες, παραμερίστηκαν τα ζωντανά που μετέφεραν τα τσουβαλιά με τις ελιές, η κίνηση του λιθαριού με τα ζώα και ο κόρνος που υπήρχε στο ελαιοτριβείο, που με αυτόν φώναζαν στο χωριό να έλθει ο επόμενος να κάνει τη στασιά του.

Το λάδι καθώς έβγαινε, έπεφτε σα χρυσάφι στο δοχείο και ακολουθούσε η «μοιρασιά» ή καλύτερα το μερτικό που έπρεπε να κρατήσει ως αμοιβή το ελαιοτριβείο.

Το ελαιόλαδο, το χρυσάφι του τραπεζιού μας

Παράλληλα, με την εξάπλωση του δέντρου της ελιάς και την εκμετάλλευση της βρώσιμης ελιάς, εξελίχθηκαν και οι τρόποι παραγωγής του ελαιόλαδου, το οποίο σύντομα έγινε ένα από τα πιο εμπορεύσιμα είδη του αρχαίου κόσμου. Συγχρόνως, μια σειρά από διάφορα επαγγέλματα όπως: μεταφορείς, αγγειοπλάστες, ναυτικοί, βαρελάδες κ.λ.π, συνδέθηκαν με αυτό.

Ωστόσο, η λατρευτική, μαγική και θεραπευτική χρήση της ελιάς και του ελαιόλαδου είναι ευρύτατα διαδεδομένη στον ελλαδικό χώρο. Στα Χριστιανικά μυστήρια ή στις νεοελληνικές μαγικοθρησκευτικές πρακτικές όπως το ευχέλαιο, το λάδι έχει μυητικό και καθαρτήριο ρόλο. Επίσης, σημαντικό είναι το άναμμα του καντηλιού στο κοιμητήριο, μα και στο εικονοστάσι του σπιτιού και στα εικονοστάσια που βρίσκονται στα πλαϊνά των δρόμων.

Στην κεφαλονίτικη λαογραφία το λάδι αναφέρεται σε πολλές παροιμίες που του δίνουν την αξία που του πρέπει: «Πρώτα θεμέλια του σπιτιού, ψωμί, κρασί και λάδι» και «Κρασί παλιό και λάδι νιό». Το λάδι το νέο έχει όλες εκείνες τις θρεπτικές ουσίες που έχει τραβήξει το δέντρο για να κάνει τον καρπό του.



Τέλος, η ελιά και το λάδι της είναι σπουδαίο προϊόν για την υγεία και τη διατροφή.

Πηγές - βιβλιογραφία:

1. Εφημερίδα Κεφαλληνίας «Εληά», 9/ 3/1929, Αρ. Φυλ. 360 σελ. 3

2. Για την παλιά βιοτεχνία Ελαιοπάνων στα Μουσάτα, για περισσότερες πληροφορίες, βλέπε, Επετηρίς Τέχνης και Πολιτισμού, 2007, «Οδύσσεια», το άρθρο του Σπυρογιάννη Γεωργόπουλου, «Υφαντουργεία Ελαιοπάνων(Σκοινάρια ) στα Μουσάτα», σ.σ. 30-31

3. Πληροφορίες για τη σημερινή βιοτεχνία είναι από συνέντευξη του Μαρίνου
Γεωργόπουλου, κάτοικο Μουσάτων

4. Απόστολου Κυριτσάκη, Το ελαιόλαδο, Θεσσαλονίκη, 1988

5. Δημήτριος Λουκάτος, Κεφαλονίτικα Γνωμικά, Αθήνα 1952,σ.σ. 25-27

Youtube Feed

Instagram Feed

kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)

Copyright © 2002 - 2018 kefalonitis.com
Το σύνολο του περιεχομένου και των υπηρεσιών του kefalonitis.com διατίθεται στους επισκέπτες αυστηρά για προσωπική χρήση.
Απαγορεύεται η χρήση ή επανεκπομπή του, σε οποιοδήποτε μέσο, μετά ή άνευ επεξεργασίας, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη.

Dual Design Agency