Το online περιοδικό για την Κεφαλονιά
13/01/2012

Χοροί και προσωπίδα

Οι χοροί αποτελούν μια «Από τις εθνικότερες εκδηλώσεις των παλαιοτέρων πολιτισμών». Μέσα από το χορό το άτομο μπορεί να εκφραστεί πιο χαρακτηριστικά από τα λόγια, να εκδηλώσει πιο έντονα τα συναισθήματά του, να αφηγηθεί πιο παραστατικά πράξεις της ζωής του ή να προβάλλει πιο αναλυτικά πόθους, όνειρα και προσδοκίες του. Η γλώσσα των κινήσεων είναι πλουσιότερη και πιο εντυπωσιακή ακόμα από τη γλώσσα των λέξεων και σαν πιο πρωτόγονη από αυτή είναι και πιο εκφραστική. Ο χορός για τον άνθρωπο που ζει στο περιθώριο των κοινωνικών εξελίξεων, και για τούτο στέκει αδύναμος να συγχρονιστεί με την ηλιγγιώδη ταχύτητα μεταβολής των συνθηκών της ζωής, αποτελεί το δικό του προαιώνιο φραστικό λόγο που τον βοηθά να ερμηνεύσει όσα η γλώσσα αδυνατεί να αρθρώσει. 

Ο άνθρωπος της Κεφαλονίτικης υπαίθρου, μέχρι τα τέλη του περασμένου αιώνα, ήταν ο άνθρωπος αυτού του στατικού κοινωνικά χώρου, που ζούσε και εβίωνε κάτω από τις επιρροές που επήγαζαν από το στενό του περιβάλλον, το κοινωνικό και γεωγραφικό, ελάχιστα γνώστης του τι συντελείται πίσω από τα βουνά του, που πίστευε πως είναι και το τέρμα του κόσμου. Για τούτο και διατήρησε καθαρό και ανόθευτο, μέχρι την πρόσφατη εποχή, τον μέσα από τον χορό εκφραστικό λόγο του. 

Οι χοροί της Κεφαλονιάς χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες. Τους ομαδικούς και τους ατομικούς. Οι δεύτεροι, οι ατομικοί, αποτελούν ένα μονόλογο κινήσεων και ρυθμικών φράσεων και απαιτούν μία εξαίρετη δεξιοτεχνία, στηριζόμενη κυρίως στην ικανότητα του αυτοσχεδιασμού. Στους χορούς αυτούς περιττεύει η μεταμφίεση, γιατί αποβλέποντας ο εκτελεστής να εκφράσει με το ρυθμό και την κίνηση μία δυναμική εσωτερικότητα, επιδεικνύοντας σύγχρονα και τις σωρευμένες ικανότητές του, που αντανακλούν και στην ατομική του προβολή, εμφανίζεται αποκαλύπτοντας πρόσωπο, όνομα και προσωπικότητα, για να βοηθήσει σʼ αυτήν την αναγνώριση. 

Η μελέτη αγνώστων μέχρι σήμερα στοιχείων του Αρχείου μας (του Τοπικού Ιστορικού Αρχείου Κεφαλονιάς) καθώς και οι προφορικές μαρτυρίες υπερηλίκων χωρικών, αποκαλύπτουν πως κατά τη διάρκεια του περασμένου αιώνα, μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου, αυτή η δεξιοτεχνία βρισκόταν σε έξαρση ανάμεσα στους κατοίκους των κεφαλονίτικων χωριών. Απαραίτητο βοήθημα είναι να υπάρχει οργανοπαίχτης, συνήθως βιολιτζής, που θα συνοδεύσει την εκτέλεση. Όταν το χωριό δεν διαθέτει δικό του, τότε μετακαλείται από γειτονικές ή και απόμακρες περιοχές, οπότε διοργανώνονται νυχτερινές έξοδοι, συνήθως το καλοκαίρι, με ομαδικούς χορούς και τραγούδια για να διασκεδάσουν οι φίλοι και ιδιαίτερα να επιδειχθεί η ατομική δεξιοτεχνία. Αυτή η επίδειξη και ατομική προβολή, όχι σπάνια, πραγματοποιείται σε επίπεδο ανταγωνιστικό, γιατί κάποιος άλλος θα διαδεχθεί τον χορευτή όταν αποκάμει με ανάλογες προς τις δικές του ικανότητες και στόχους. 



Πολλές φορές συμβαίνει αυτός ο «άλλος» να ανήκει σε αντίπαλη οικογένεια του χωριού ή να ʽναι ξενοχωρίτης, οπότε η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη. Γιατί σαν κάθε ατομική επίδειξη και ο χορός γίνεται αφορμή προστριβών, όταν μάλιστα προϋπάρχουν οι αιτίες, αφού με την εκτέλεσή του επιβάλλεται η προβολή μιας ατομικότητας σε βάρος κάποιας άλλης που λογίζεται εχθρική. 

Στις περιπτώσεις αυτές παρεμβαίνει το περιβάλλον του οποίου δύσκολα η διαιτησία αποδίδει, οπότε αναγκάζεται η Αστυνομία να ματαιώσει τις εκδηλώσεις. Και όταν δεν μπορεί να επιβληθεί στο χορευτή, γιατί συνήθως είναι και «παλικαράς» ή προέρχεται από σόι, αναγκάζει τον οργανοπαίχτη να διακόψει το παίξιμο επιστρέφοντας στο χωριό του. 

Οι ομαδικοί χοροί συνθέτους την αδιάσπαστη παρουσία ενός συνόλου που δεμένο αρμονικά μεταξύ του δεν επιτρέπει αυτοσχεδιασμούς, εκτός ειδικών περιπτώσεων, αλλά πειθαρχεί στους κανόνες ρυθμικών βηματισμών και κινήσεων με θρησκευτική υποταγή. Οι ομαδικοί χοροί μπορούν να χωριστούν σε δύο ομάδες. Τους παραστατικούς και τους ρυθμικούς. Στους πρώτους επιτρέπεται, ως ένα σημείο, ο αυτοσχεδιασμός ενώ είναι εντελώς ανεπίτρεπτος στους δεύτερους, με μοναδική εξαίρεση τον κορυφαίο χορευτή, που με τις φιγούρες του μετατρέπει το ρόλο του σε εκείνον του ατομικού. 

Οι παραστατικοί χοροί που πολλές φορές εγγίζουν τα όρια της ρυθμικής παντομίμας (και τότε είναι που ο αυτοσχεδιασμός εισβάλλει όχι ως ανοχή αλλά ως στοιχείο λειτουργίας), αποτελούν το αποκορύφωμα των ικανοτήτων των χορευτών στη δύσκολη τέχνη του πολυφωνικού αυτοσχεδιασμού. 

Οι χοροί αυτοί που απαιτούν αντικρυστό ή παράλληλο ζευγάρωμα, εκτελούνται δηλαδή από ζεύγη άνδρας – γυναίκα, τα παλιά χρόνια χορεύονταν αποκλειστικά από άνδρες, από τους οποίους οι μισοί έπρεπε να μεταμφιεστούν σε γυναίκες, όπως απαιτούσε η σύνθεση και η διανομή του ζευγαρώματος. 

Μια επιφανειακή διεύρυνση, σε εποχές μάλιστα που το θηλυκό είναι απωθημένο από κάθε δημόσια εκδήλωση και που η παρουσία του σʼ αυτές περιορίζεται στη θέση του θεατή, μπορεί να αποδώσει σʼ αυτή την αδυναμία φυσιολογικής συγκρότησης των ζευγαριών την (αναγκαστικά) μεταμφίεση των ανδρών. Προσεκτικότερη όμως και βαθύτερη έρευνα μέσα στο χώρο και το χρόνο μας αποκαλύπτει πως σε περιοχές που η γυναίκα συμμετέχει πρώιμα στις χορευτικές εκδηλώσεις του κοινωνικού περιβάλλοντός της, στους παραστατικούς χορούς τηρείται δογματικά και απαραβίαστα το τυπικό της μεταμφίεσης των ανδρών σε γυναίκες. Με τη λήξη του παραστατικού χορού, ο χορευτικός χώρος γεμίζει από αγόρια και κορίτσια που χορεύουν ρυθμικούς ή μοντέρνους χορούς ζευγαρωμένα με την ιδιότητα του φύλου τους. Τούτο πιστοποιείται αν στρέψουμε το βλέμμα έναν αιώνα πίσω μας μέχρι και τις μέρες μας, και όχι μόνο σε περιοχές κοινωνικού απομονωτισμού όπως τα Ομαλά, η Πύλαρο και χωριά της Πάλης αλλά στην ίδια την προωθημένη Λιβαθώ, στον Ελιό, το Ξώμερο, τη Σάμη! Και μέσα στα αστικά κέντρα, το αρχοντικό και παραδοσιακό Ληξούρι και το Αργοστόλι την «ευρωπαϊκή βιτρίνα» του νησιού! 



Αν τούτο πρέπει να αποδοθεί σε εθιμικό, τότε οι ρίζες του δεν είναι πρόσφατες αλλά θα αναζητηθούν σε πανάρχαιες καταβολές τότε που η προσωπίδα έπαιζε τον τελετουργικό ρόλο της για να εκφραστούν συναισθήματα και να διατυπωθούν παρακαταθήκες. 

Τη μεταμφίεση όπως είπαμε καλείται να πραγματοποιήσει η προσωπίδα, και η ενδυμασία που στην κατασκευή της τηρούνται κάποιοι κανόνες που δεν επιτρέπεται να παραβιαστούν. Με μαγικό σχεδόν τρόπο αυτά τα δύο απαραίτητα εξαρτήματα μεταβάλλουν τη φυσιογνωμία και το φύλλο, όχι για να καλυφθεί το άτομο, όπως σε άλλες περιπτώσεις, αλλά για να εξυπηρετηθούν λειτουργικές ανάγκες της χορευτικής τελετουργίας. Και τούτο ακόμα και σε μεταγενέστερες εποχές που η γυναίκα από τη θέση του θεατή μεταπήδησε δυναμικά, σαν κυρίαρχο στοιχείο, στο χορευτικό χώρο. 

Στην περίπτωση της μεταμφίεσης και το άτομο και το φύλλο του είναι πασίγνωστα σʼ όλο τον περίγυρο και όχι μόνο δεν καταβάλλεται προσπάθεια απόκρυψης αλλά απεναντίας επιδιώκεται η με κάθε ευκαιρία αποκάλυψη και γνώση. Τούτο μας πιστοποιεί πως άλλοι λόγοι και όχι το «μασκάρεμα» είναι που επιβάλλουν τη μεταμφίεση. 

Η στοιχειώδης προσωπίδα που καλύπτει τα μάτια, η γνωστή «μορέτα» σαν εξάρτημα της γυναικείας αμφίεσης ήρθε στα Επτάνησα από τη Βενετία και καθιερώθηκε στους ανώτερους κοινωνικά κύκλους, κατά τη διάρκεια της Ενετικής παρουσίας. Χάρη σʼ αυτήν τα γυναικεία ενήλικα μέλη των ανώτερων τάξεων μπορούσαν και αυτά να κυκλοφορούν άνετα ολοχρονίς, αγνώριστα από τα αδιάκριτα λαϊκά βλέμματα και να ενεργούν με κάποια δόση ελευθεριότητας που τους επρόσφερε η κάλυψη αυτή!

Στην Κεφαλονιά, παρόλες τις κατά καιρούς υποθέσεις, πως και στο νησί μας τηρήθηκε η ίδια τακτική στη γυναικεία αμφίεση, δεν έχουν προκύψει υπεύθυνα στοιχεία που να πιστοποιούν το ενδεχόμενο αυτό. Απεναντίας η προσωπίδα, η γνωστή μπαρμπούτα, εισαγόμενη ή χειροποίητη, χρησιμοποιήθηκε από παλιά ευρύτατα ως υποκριτικό εξάρτημα, όπως ακριβώς είχε καθιερωθεί κατά την Αρχαιότητα και όχι ως αμφίεση όπως την είχαν μετατρέψει οι ανάγκες των κοινωνικών δομών της δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου. 

Γυναίκες και άνδρες την εποχή του Καρναβαλιού κυκλοφορούσαν προσωπιδοφόροι. Τούτο εξυπηρετεί δύο στόχους ανάλογα με τον προορισμό και τις ανάγκες. Να καλύπτουν την ταυτότητα με απόλυτη διασφάλιση για να μπορούν ελεύθερα να εκδηλώνονται, να σατιρίζουν και να ατακτούν, οπότε χρησιμοποιείται συνήθως προσωπίδα του εμπορίου. Όταν όμως πρόκειται να εξυπηρετηθούν λειτουργικές ανάγκες των παραστατικών χορών, με τη μεταμφίεση ανδρών σε γυναίκες, τότε απαραίτητα χρησιμοποιείται χειροποίητη προσωπίδα κατασκευασμένη από τους ίδιους τους υποκριτές ή το περιβάλλον τους, σύμφωνα με τις παραδοσιακές προδιαγραφές. 

Αυτά τα συγκροτήματα των μετααμφιεσμένων χορευτών εξελίχθηκαν στις παραδοσιακές «μάσκαρες» της Κεφαλονιάς, για τις οποίες οι προφορικές μαρτυρίες πως ξεπερνούν τον αιώνα, επαληθεύτηκαν πρόσφατα από έγγραφα στοιχεία του Τοπικού Ιστορικού Αρχείου Κεφαλονιάς. 

Η χειροποίητη λειτουργική προσωπίδα είναι κατασκευασμένη από λεπτότατο σιρμάτινο πλέγμα (σίτα), το οποίο πιέζεται πάνω σε προκατασκευασμένη γύψινη ή ξύλινη μήτρα να πάρει τα βασικά χαρακτηριστικά γυναικείας μορφής. Πλαισιώνεται γύρω με στεφάνι από ντενεκέ για να συγκρατείται και να στηρίζεται και μετά βάφεται με ζωηρά χρώματα στη θέση του στόματος, στα μάτια και γύρω στα μάγουλα. Αργότερα ανάλογες προσωπίδες με ανδρική μορφή κατασκευάστηκαν και για τα υπόλοιπα μέλη του χορευτικού συγκροτήματος έτσι που όλα τα ζευγάρια, ντάμα – καβαλιέρος, παρουσιάζονται προσωπιδοφόροι με μάσκες που διατηρούν τη φυσιογνωμία σε ζωντανή και εκφραστική πλαστικότητα.


Οι προσωπίδες αυτές, που δεν αλλοιώνονται και δεν καταστρέφονται εύκολα, φυλάσσονται με φροντίδα για την επόμενη επίδειξη, που δεν είναι απαραίτητα σε μέρες Καρναβαλιού. Σε οποιαδήποτε περίπτωση, όπως θα δούμε συνέχεια και όπως μαρτυρούν επίσημα έγγραφα, συγκροτείται παραστατικός χορός, ακόμα και στο τοπικό πανηγύρι της εκκλησίας, το Πάσχα ή και σε κοσμικές εκδηλώσεις, οι χορευτές εμφανίζονται προσωπιδοφόροι! Τούτο, χωρίς επηρεασμό, δεν είναι μεταμφίεση αλλά έχει σχέση με την υποκριτική. 

Με την κατασκευή και της ανδρικής προσωπίδας το συγκρότημα έλαβε την ολοκληρωμένη του υποκριτική έκφραση. Δεν είναι μόνο τα μεταμφιεσμένα σε ντάμες που πρέπει να αλλάξουν μορφή αλλά και τα ανδρικά μέλη θα εμφανιστούν πιο μεγαλοπρεπή, αρειμάνια, επιβλητικά, με τρομερή έκφραση σε φιγούρες ηρώων ή ληστών που στη λαϊκή αντίληψη ταυτίζονται. 

Μαζί με τη μάσκα και η ενδυμασία παίρνει το δικό της χαρακτήρα και κινείται μέσα στα ίδια όρια αρμονίας. Χωρίς να ʽναι μονότονα ομοιόμορφη δεν αφήνει περιθώρια αυθαιρεσίας και ανορθογραφίας που προσβάλλουν το αρμονικό αισθητήριο. Έτσι η ατομική φυσιογνωμία μετουσιώνεται, χωρίς να εξαφανίζεται, σε ένα όριο ισορροπίας, ώστε το κάθε της μέλος να αποτελεί ένα καλορυθμισμένο στοιχείο υποταγμένο στη συλλογική απόδοση. Η ικανότητα και η επιτυχία δεν χαρίζεται στα άτομα μα στο σύνολον! Οι παραστατικοί χοροί είναι χοροί ομαδικής πολυφωνίας κινήσεων στους οποίους κάθε αυθαιρεσία ανορθογραφεί, ανατρέποντας την έκφραση, αναστατώνοντας το ρυθμό και προσβάλλοντας την εκτέλεση, σε επίπεδο έντονης παραφωνίας. 

Αυτοί οι χοροί που μέχρι τώρα πιστεύαμε πως διοργανώνονταν μόνο στην περίοδο του Καρναβαλιού και για τούτο τους εντάσσαμε στις αποκριάτικες εκδηλώσεις, πιστοποιείται από επίσημα έγγραφα του Τοπικού Ιστορικού Αρχείου της Κεφαλονιάς, πως είναι πολύ παλιοί, πριν ακόμα διοργανωθούν επίσημες Καρναβαλίστικες γιορτές και ως συγκροτήματα μεταμφιεσμένων εμφανίζονται σε κάθε περίπτωση που θα χορέψουν παραστατικούς χορούς. Το Πάσχα, στις τοπικές γιορτές, όχι μόνο του χωριού αλλά και των γειτονικών, σε γάμους και βαφτίσια και σε κοσμικές εκδηλώσεις των πόλεων όπου κατεβαίνουν να επιδειχτούν ή καλούμενοι να τις λαμπρύνουν. Και βέβαια απαραίτητα στο Καρναβάλι που αποτελεί και τη χρονική παρένθεση που κυριαρχεί και επιβάλλεται η μάσκα σε όλους, ακόμα και στους εκτός του χορού. Για τούτο αποτολμώ την υπόθεση πως η ζευγαρωτή αμφίεση στους παραδοσιακούς χορούς είναι προγενέστερη από τα «μασκαρέματα» του Καρναβαλιού, με το οποίο αναμείχθηκε και μέσα στο οποίο διαστράφηκε, όταν το τελευταίο, στα μέσα του περασμένου αιώνα, εξελίχθηκε σε πάνδημη διασκέδαση που επέβαλλε τη μάσκα όχι πια στη λειτουργική της έκφραση, αλλά σαν σύνεργο της ανωνυμίας για ανεξέλεγκτη συμπεριφορά. 

Έτσι με το πέρασμα του χρόνου και όσο τα ήθη, ιδιαίτερα στις πόλεις του νησιού γίνονται πιο χαλαρά και η εξάρτηση της γυναίκας από τις πατριαρχικές επιβολές ελαττώνεται, λιγότερο στις αγροτικές περιοχές, μα τακτικά στους επίσημους και οικογενειακούς χορούς των αστικών κέντρων, κατά τη διάρκεια του Καρναβαλιού οι γυναίκες παρουσιάζονται μεταμφιεσμένες! Είναι μία ευκαιρία κάτω από την προσωπίδα να καλύψουν μία αυθόρμητη διάθεση και να κρύψουν αρκετή πρόθεση απαγορευμένης εκτροπής, ανεπίτρεπτης τον υπόλοιπο χρόνο. Για τούτο και με τη συνεργασία των ανδρών επιμήκυναν το χρόνο του Αποκριάτικου ξεφαντώματος, επιβάλλοντας το Καρναβάλι από την επομένη των Φώτων μέχρι και το βράδυ της Καθαρής Δευτέρας. 

Αυτό όμως το χρονικό άνοιγμα, δημιουργούσε ενοχλητικές καταστάσεις στις Αρχές για τούτο στα 1840 η Ιόνιος Γερουσία με διάταγμά της το περιορίζει στις δύο τελευταίες εβδομάδες της Αποκριάς. Διστάζει όμως να παρέμβει στις οικογενειακές συναναστροφές που διατηρούν το χρονικό άνοιγμα και στις οποίες οι καλεσμένοι προσέρχονται προσωπιδοφόροι, κάτω από κάποιους αστυνομικούς περιορισμούς. Χωρίς με τούτο να αποφεύγονται τα έκτροπα, μπρος στα οποία η αστυνομία στέκει αδύναμη, παρότι τα εντοπίζει, γιατί η ίδια η διάρθρωση και οι κανονισμοί, της κρατούν τα χέρια και την εμποδίζουν να προλάβει τη διασάλευση της τάξεως. 

Όλες αυτές οι εκδηλώσεις και οι άλλες που θα προστεθούν αργότερα κατά τη διάρκεια του μακρόβιου ή βραχύβιου, ανάλογα με τις πολιτικές επιλογές, αποκριάτικου χρόνου, συνθέτουν εορταστικό σύνολον σε μία περίοδο της ετήσιας συνδρομής και καμία σχέση δεν έχουν με σύνθεση λειτουργικής ομάδας. Εκτός του ότι η λειτουργική ομάδα που έχει πάρει την ονομασία «μάσκαρα», δίνει εντυπωσιακό παρόν χορεύοντας τους παραστατικούς χορούς, τόσο στις πόλεις όσο και στα χωριά της Κεφαλονιάς κατά την περίοδο του Καρναβαλιού που με τα χρόνια εξελίχθηκε σε λαϊκή διασκέδαση μεγάλης εμβέλειας και πάνδημης παραδοχής. Αυτό το ξέφρενο και δυναμικό ξέσπασμα διέφθειρε το νόημα της παραδοσιακής ομάδας που με τον καιρό απορροφήθηκε και χάνοντας τη μνήμη της αφετηρίας της έχασε και το ύφος της λειτουργίας της. 

Έτσι από τα μέσα του περασμένου αιώνα, εκτός από τις αποκριάτικες συναναστροφές που από παλιά πραγματοποιούνται στα μεγαλόσπιτα του Αργοστολιού και Ληξουριού, έχουν αρχίσει και λαϊκές εκδηλώσεις στο ύπαιθρο των πόλεων και από τις οργανωμένες παρέες στα διάφορα χωριά της Κεφαλονιάς. Η αφετηρία πρέπει να ʽταν κάποιος χορευτικός πυρήνας του αγροτικού περιθωρίου που βρέθηκε έτοιμος και συγκροτημένος να συμβάλλει ενεργά στο ξεκίνημα αυτών των γιορτών. Κύρια εκδήλωση οι ομαδικοί χοροί, ιδίως οι παραστατικοί, για τους οποίους η συγκροτημένη ομάδα είναι αρκετά καταρτισμένη ενώ οι νεότεροι που τώρα μυούνται, μήνες πριν προετοιμάζονται και προπονούνται μαθητεύοντες δίπλα στους παλιούς οι οποίοι θαυμάστηκαν στα τοπικά πανηγύρια και τα οικογενειακά γλέντια. 

Επειδή, όπως αναλύθηκε, στους παραστατικούς χορούς, ήταν απαραίτητο το ζευγάρωμα, η προσωπίδα επιστρατεύτηκε ως εξάρτημα λειτουργικό για να μεταμορφώσει σε «ντάμες» ή «φιούρες» τους νεαρούς χορευτές, που μέσα στο στενό χώρο τους ούτε επιζήτησαν ούτε επιδίωκαν να κρύψουν την ταυτότητα και το φύλο τους. 

Παρόλα αυτά η αστυνομία έχει τις αντιρρήσεις της ακόμα και σʼ εκείνη τη μακρινή μας εποχή. Για τη μεταμφίεση στο ύπαιθρο, με βάση μια ξεπερασμένη απόφαση, χρειάζεται αστυνομική άδεια που χορηγείται από την αρμόδια Αρχή με μεγάλη φειδώ! Και μολονότι στις αιτήσεις που υποβάλλονται αναφέρεται λεπτομερειακά η σύνθεση της ομάδας με τα ονοματεπώνυμα των χορευτών που θα μεταμφιεστούν, τις περισσότερες φορές η πολυπόθητη άδεια δεν χορηγείται, ή χορηγείται με πολλές επιφυλάξεις και περιορισμούς. Είναι όμως τέτοια η ανάγκη της μεταμφίεσης που οι χορευτές προτιμούν να παρανομήσουν και να εμφανιστούν με προσωπίδα, παραβλέποντας τις κυρώσεις που τους αναμένουν, παρά να παραβιάσουν το παραδοσιακό τυπικό και να χορέψουν με τα πρόσωπά τους ακάλυπτα! Πολλές φορές από τη σύνθεση και τον αριθμό των μεταμφιεσμένων συμπεραίνεται πως εκτός από το χορό επακολούθησαν σκηνές με σατιρικούς αυτοσχεδιασμούς και θεατρική παντομίμα. 

Απαραίτητο συμπλήρωμα της χορευτικής επίδειξης «της μάσκαρας», στην περίοδο του Καρναβαλιού, ήταν ο Μπουλούκμπασης. Κατά το Δημήτρη Σιατόπουλο, «ένας κωμικός αυτοσχεδιασμός της στιγμής μίας γιατρικής ψευτοεξέτασης ενός αρρώστου με πολύ Κεφαλονίτικη σπιρτάδα», σχετικός με τις «ομιλίες» της Ζακύνθου. Την άποψη αυτή στηρίζει ο ερευνητής σε σχετικές μαρτυρίες του Δημήτρη Λουκάτου και σε προγενέστερες του Ηλία Τσιτσέλη. 



Επίμονη έρευνα σε διάφορα χωριά της Κεφαλονιάς, που υπάρχει, ακόμα ζωηρή η ανάμνηση, καθώς και σε περιοχές που ακόμα ο Μπουλούκμπασης βιώνει, μου πιστοποιούν πως επρόκειτο για παντομίμα, με απεριόριστες δυνατότητες αυτοσχεδιασμού και όχι για θεατρικό λόγο (για τούτο και δεν έχει διασωθεί ούτε μία αράδα σχετική). Αυτή η «παράσταση» που χρησιμοποιήθηκε σαν εισπρακτικό μέσο, παλαιότερα αποτελούσε το απαραίτητο συμπλήρωμα της χορευτικής επίδειξης και την εκτελούσε παράλληλη ομάδα με την χορευτική και κάτω από τους ήχους της μουσικής του χορού. 

Η ίδια απαγορευτική τακτική για την προσωπίδα θα τηρηθεί και αμέσως μετά την Ένωση, γιατί τα άτομα που στελέχωναν την Εκτελεστική Αστυνομία είναι ξενόφερτα, χωρίς γνώση των τοπικών συνθηκών και στην αρχική τους θητεία εφαρμόζουν τις διαταγές που είχαν κληροδοτηθεί από το καταργημένο καθεστώς. Στον ακραίο ζήλο τους τα αστυνομικά όργανα δεν κάνουν διάκριση, αλλά απαγορεύουν και την υποκριτική μάσκα, που δεν έκρυβε το πρόσωπο αλλά το μεταμόρφωνε για τις λειτουργικές ανάγκες του χορού! Και επειδή οι παραβάσεις είναι αλλεπάλληλες και οι εντολές της αγνοούνται, ακόμα και όταν επιβάλλονται αυστηρότατες ποινές, στέλνει τα όργανά της να παρακολουθούν τις εκδηλώσεις αυτές, για να τις ελέγχουν επί τόπου. 

Η κατάσταση αυτή θα ξεσηκώσει όχι μόνο τους κατοίκους και τους χορευτές αλλά και προύχοντες και εξέχοντα μέλη του χωριού, ώσπου να καταφέρουν να αποσπάσουν τη συγκατάθεση του Νομάρχη για την προσωπίδα, αφού τον έπεισαν για την ανάγκη της. 

Τούτο βέβαια δεν σημαδεύει και τον τερματισμό του διωγμού της προσωπίδας ως υποκριτικής μάσκας, γιατί η αδυναμία της Αστυνομίας να εννοήσει τη διαφορά ανάμεσα σʼ αυτήν και την καρναβαλίστικη, την ωθεί στην καταδίωξή της, παρά τις συστάσεις και την αντοχή της διοικητικής Αρχής. 

Αυτή η αντίθεση Νομάρχη και Αστυνομίας ως προς την προσωπίδα, θα κρατήσει χρόνια!.. Η διοίκηση ανέχεται τη μεταμφίεση και στα πρόσωπα, παρά την αστυνομική απαγόρευση, γιατί δεν θέλει να έρθει σε σύγκρουση με το κοινό αίσθημα, αλλά κυρίως με κοινωνικούς παράγοντες της υπαίθρου που ασκούν πολιτική επιρροή. Μόνο που περιορίζει τη χρήση της στις τρεις τελευταίες Κυριακές του Καρναβαλιού. Απεναντίας η Αστυνομία στηριζόμενη σε διατάξεις που η ίδια κατά καιρούς και κατά τις περιστάσεις εκδίδει για να αντιμετωπίσει, ως διατείνεται, έκτροπα που και εάν ακόμα εμφανίζονται αποτελούν ασήμαντα περιστατικά, απαγορεύει γενικά κάθε αλλοίωση των χαρακτηριστικών του ατόμου σε ένα δύσκολο ρόλο να ξεχωρίσει τη διαφορά ανάμεσα στις προσωπίδες, που με το χρόνο μόνο στην κατασκευή άρχισαν να διαφέρουν. 

Στα 1889 αποτολμάται η διοργάνωση στο Αργοστόλι των πρώτων ομαδικά συγκροτημένων γιορτών Καρναβαλιού, γνωστών ως Κομιτάτο, με προκήρυξη βραβείων, παιγνίδια και άλλες διασκεδαστικές διακρίσεις. Το τόλμημα απέτυχε γιατί δεν υπήρξε ανταπόκριση στα λαϊκά στρώματα. Η «μάσκαρα» με τους παραστατικούς χορούς, τις παραδοσιακές προσωπίδες και τους λαϊκούς τύπους που διοργανώνει η κάθε γειτονιά, για χρόνια θα μονοπωλούν την προτίμηση και υποστήριξη του κοινού, τόσο στις πόλεις όσο και στα χωριά. 

Μόλις άρχισε ο νέος αιώνας, το Κομιτάτο στο Αργοστόλι θα ξαναδιοργανωθεί και θα λάβει εξέλιξη σε επίπεδο ευρωπαϊκό. Οι παραδοσιακές «μάσκαρες», εντυπωσιακές και σε αριθμό και σε σύνθεση, θα λαμπρύνουν τις γιορτές αυτές εγκαταλείποντας τους καθιερωμένους χώρους στα χωριά, για να εμφανιστούν στην Πλατεία του Αργοστολίου την τελευταία Κυριακή, με στόχο την επίδειξη και προσδοκία κάποιο από τα σημαντικά βραβεία!

Κάπου εδώ το μπέρδεμα της προσωπίδας, της παραδοσιακής μάσκας, με την καρναβαλίστικη, «τη μπαρμπούτα», που άρχισε λίγες δεκαετίες πριν, ολοκληρώνεται και η σύγχιση γύρω από το χρηστικό της χαρακτήρα θα ενταθεί. Και όχι μόνο στα απάνου στρώματα που δεν την γνώριζαν αλλά και στα λαϊκά που για χρόνια τη χρησιμοποιούσαν! Μόνοι ανεπηρέαστοι θα μείνουν, για μερικές δεκαετίες ακόμα, μέχρι τον πόλεμο του 1940, οι λαϊκοί χορευτές που συγκροτούν τη «μάσκαρα». Με θρησκευτική προσήλωση φορούν τη χειροποίητη προσωπίδα τους για να εμφανιστούν στο χορευτικό αλώνι και να εκτελέσουν τους χορούς τους, με την ίδια τυπικότητα και αναγκαιότητα που ο ιεροφάντης φορεί τα διακριτικά του σχήματός του, την ώρα της ιερουργίας!

Αυτή η διάκριση δεν κράτησε όσο της άξιζε. Γιατί η κατάλυση που έφερε ο πόλεμος και αργότερα ο σεισμός του 1953 στην Κεφαλονιά, παρέσυρε και εξαφάνισε έθιμα και παραδόσεις ή τα αλλοίωσε σε βαθμό αγνώριστο, παραχαράζοντας το νόημα και το χαρακτήρα τους. 

Ο ακρογωνιαίος λίθος των παραστατικών χορών της Κεφαλονιάς που ονομάζεται προσωπίδα, έπεσε και εξαφανίστηκε κι αυτός μέσα στο χάσμα που δημιουργήθηκε ανάμεσα στο χθες και το σήμερα, μαζί με όλο το άλλο παραδοσιακό οικοδόμημα του νησιού, κτυπημένο από των ανθρώπων τα πταίσματα και του καταλύτη χρόνου τη δύναμη.

 

Το άρθρο αυτό έχει δημοσιευτεί στο βιβλίο του συγγραφέα με τίτλο «η Κεφαλονιά του θρύλου και της παράδοσης, Αργοστόλι 1993».

Περισσότερες βιβλιογραφικές πληροφορίες θα βρείτε αναλυτικά στο άρθρο που είναι δημοσιευμένο στο παραπάνω βιβλίο.

 

Youtube Feed

Instagram Feed

kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)
kefalonitis (kefalonitismag)

Copyright © 2002 - 2018 kefalonitis.com
Το σύνολο του περιεχομένου και των υπηρεσιών του kefalonitis.com διατίθεται στους επισκέπτες αυστηρά για προσωπική χρήση.
Απαγορεύεται η χρήση ή επανεκπομπή του, σε οποιοδήποτε μέσο, μετά ή άνευ επεξεργασίας, χωρίς γραπτή άδεια του εκδότη.

Dual Design Agency