Η αισθητική εξέργεση του Ζερικώ με την σχεδία της μέδουσας

γράφει ο Κώστας Ευαγγελάτος

Ο Ζαν-Λουί-Τεοντόρ Ζερικώ  / Jean-Louis-Théodore Gericault γεννήθηκε το 1791 στη Ρουέν. Η εύπορη οικογένεια του μετακόμισε στο Παρίσι και  ο νεαρός Ζερικώ φοίτησε  στο Αυτοκρατορικό Λύκειο. Αρχίζει το 1808 να φοιτά στο ατελιέ του Carle Vernet, ζωγράφου ειδικευμένου σε σκηνές μάχης, κυνηγιού και ιπποδρομιών. Δύο χρόνια μετά έγινε μαθητής του επιτυχημένου ζωγράφου της εποχής Πιέρ-Ναρκίς Γκερέν.  Παράλληλα περνούσε πολλές ώρες  μελέτης στο Λούβρο και σχεδίασε αντιγραφικά  χωρίς να πειθαρχεί στους κλασικιστικούς κανόνες. Εκθέτοντας  το 1812 στο «Σαλόν» το έργο «Αξιωματικός  Έφιππος της  Αυτοκρατορικής Φρουράς εφορμά» κέρδισε το χρυσό μετάλλιο και τον θαυμασμό του μαιτρ Ζαν-Λουί Νταβίντ . Το 1813, συνάπτει ερωτικό δεσμό με την Αλεξαντρίν-Μοντέστ Καρτέλ.  Στο «Σαλόν» του 1814 η ζωγραφική του σύνθεση με έναν καβαλάρη πάλι που όμως  αποχωρεί από τη μάχη πληγωμένος, αντιμετωπίστηκε ψυχρά. Στο έργο αυτό ο Ζερικώ  με χρήση βαθιών σκιάσεων και δυνατού φωτός δεν ήθελε να κάνει κριτική αλλά να επιλύσει προσωπικά ζητήματα με την τέχνη του. Η γενιά του όμως δεν είχε κατανοήσει ότι ποθούσε να γίνει  «ένας νέος Μιχαήλ Άγγελος ζωγραφίζοντας με τις αποχρώσεις του Τισιανού και του Ρούμπενς». Την ίδια χρονιά συμμετείχε στο διαγωνισμό για το βραβείο της Ρώμης, αλλά απέτυχε. Το 1816 ταξίδεψε στην Ιταλία για να θαυμάσει από κοντά τα έργα των μεγάλων δασκάλων της Αναγέννησης και του Μπαρόκ που ανέκαθεν είχε πρότυπα του. Τότε ήταν που γνωστοποιήθηκε το ναυάγιο  της «Μέδουσας», στο οποίο έχασαν τη ζωή τους 135 άνθρωποι και επέζησαν 15. Πρόκειται για το διασημότερο ναυάγιο της ζωγραφικής που έλαβε χώρα στις 2 Ιουλίου του 1816 όταν η φρεγάτα Μέδουσα που ξεκίνησε από τη Γαλλία για τον νότο ναυάγησε έξω από τις ακτές της Αφρικής. Το τραγικό αυτού του ναυαγίου δεν ήταν οι άνθρωποι που πνίγηκαν αλλά οι 15 που σώθηκαν πάνω στη «Σχεδία της Μέδουσας», όπου διαδραματίστηκαν φριχτές και ανομολόγητες πράξεις , διότι χωρίς τρόφιμα και νερό οι επιβάτες της σχεδίας επιδόθηκαν μισότρελοι ακόμη και στην ανθρωποφαγία.

 Στο ατελιέ του και με την αντιμοναρχική παρέα του, διαβάζοντας ένα βιβλίο που κυκλοφορούσε γραμμένο το 1817 από τον επιζώντα και άτυπο διοικητή της μοιραίας Σχεδίας, Henri  Savigny και τον μηχανικό -γεωγράφο Alejandre Correard, μέσα σε ένα έντονα φορτισμένο κλίμα, ο Ζερικώ αποφάσισε να μεταφέρει στον καμβά το αληθινό  ναυάγιο. Το έργο ολοκληρώθηκε μέσα σε ένα φάσμα ιδιοφυών δομικών αξόνων και χρωματικών εντάσεων και παρουσιάστηκε στο «Σαλόν» του 1819, αλλά δεν προξένησε  την αναμενόμενη εντύπωση.  Όμως την επόμενη χρονιά στην Αγγλία, όπου ταξίδεψε, εκτέθηκε είχε μεγάλη επιτυχία στο Egyptian Hall οf London.  Ο  Ζερικώ διέμεινε εκεί για ένα περίπου χρόνο. Επέστρεψε στο Παρίσι τον Δεκέμβριο της επόμενης  χρονιάς με κλονισμένη την υγεία του. Το 1823 μετά από ένα ακόμα ατύχημα με το άλογο, η κατάστασή του επιδεινώθηκε ραγδαία. Πέθανε το 1824, «την ίδια χρονιά με τον μεγάλο επιδραστικό, ρομαντικό ποιητή Λόρδο Μπάιρον που ενέπνευσε όλους τους φιλέλληνες εικαστικούς και ιδιαίτερα τον Ντελακρουά. 

Οι μελετητές διίστανται στο κατά πόσο η σύνθεση της Σχεδίας, που αναδεικνύει ωμά, ρεαλιστικά στοιχεία έχει κάποιο  συμβολισμό. Αφενός «η σχεδία αποτελεί ρομαντική δημιουργία χωρίς πολιτική υστεροβουλία», αλλά «η κουρελιασμένη στρατιωτική στολή στα χρώματα της (απαγορευμένης τότε από τους Βουρβόνους) γαλλικής  σημαίας» υπαινίσσεται πως δεν πρόκειται για ένα «φανταστικό» ναυάγιο.  Ο Savigny με τις εμπειρίες του υποστήριξε ένα διδακτορικό το 1818, όπου κατέγραψε όλες τις φοβερές συνέπειες της πείνας και της δίψας.

Ο  Ζερικώ  με δριμύ λόγο είχε επιτεθεί στους καθ’ ύλην αρμόδιους της εποχής του, επαινώντας  και εκφράζοντας τον θαυμασμό του για τις μεγάλες σχολές της Ιταλίας, της  Φλάνδρας, της Ολλανδίας, των οποίων η ακμή στην τέχνη συμβάδιζε και βασιζόταν με την οικονομική τους άνθιση και την πολιτική ελευθερία.  Χαρακτηριστικές είναι και  οι σχετικές αναφορές με τις οποίες ταυτίζεται θεωρητικά:  «Οι αρχαίες δάφνες της χαρισματικής Ελλάδας δεν θα ξαναφυτρώσουν σ’ ένα χώμα στέρφο απ’ την δουλεία»  κι ακόμα: «Οι Καλές Τέχνες δεν είναι η πρώτη ανάγκη της κοινωνίας, παρά αποτέλεσμα οικονομικής αφθονίας. Γεννήθηκαν αφού ικανοποιήθηκαν τα χρειώδη». Επίσης  υποστήριζε ότι  οι μεγάλοι, όπως ο  Νταβίντ δε χρωστάνε την επιτυχία τους, παρά μόνο στην ικανότητα τους. Η Ακαδημία θα έπρεπε να είναι ανοιχτή και να προσφέρει τα μέσα στην αληθινή ιδιοφυία να αναπτυχθεί. Επίσης έδωσε πληροφορίες για το ιστορικό  της Σχεδίας, τις πηγές του, και  ότι συνδέθηκε στενά με τους επιζήσαντες, με των οποίων τις τραγικές αφηγήσεις έκανε τα πρώτα του σχέδια. Ο Ζερικώ έφτιαξε αρχικά ένα μικρό μοντέλο της Σχεδίας, με όλες τις λεπτομέρειες, τοποθέτησε κέρινα ομοιώματα πάνω της, πήγαινε στη θάλασσα για να βλέπει τα αγριεμένα κύματα, νοίκιασε μεγαλύτερο στούντιο για να χωρέσει το υπερμέγεθες έργο,  πήγαινε στο νοσοκομείο για να αποτυπώσει  άμεσα τις εκφράσεις του πόνου και οι νοσοκόμοι του προμήθευαν κομμένα μέλη προς μελέτη. Η εποχή βέβαια της ιστορικής ζωγραφικής είχε ξεπέσει , αλλά ο Ζερικώ προσπάθησε  να επανασυστήσει με σύγχρονους όρους το ηρωικό γυμνό του μεγάλου παρελθόντος. Αναπροσδιόρισε  το ορθολογιστικό κλίμα που εμπότισε το καλλιτεχνικό γίγνεσθαι, από το οποίο αναδύθηκε ο νεοκλασικισμός και  η  επικρατούσα ακαδημαική τέχνη. Οι τάσεις των καλλιτεχνών, των λογοτεχνών και των διανοουμένων προς το τέλος του 18^ου αιώνα και στις αρχές του 19ου, δίνουν  τα χαρακτηριστικά των αντιμαχομένων καλλιτεχνικών ρευμάτων -ρεαλισμός- ρομαντισμός-  περνούν από τον Ντελακρουά και φθάνουν στον Ζερικώ. Μετά την πτώση της αυτοκρατορίας, ο Ζερικώ και η γενιά του στράφηκαν με πάθος προς μια αισθητική εξέγερση. Ο Ζερικώ διακρίθηκε για τις περισπούδαστες ανατομικές του μελέτες, τις δυναμικές απεικονίσεις αλόγων, καθώς και για τα πρωτοποριακά ψυχολογικά πορτρέτα τροφίμων ψυχιατρείων. Η εμβληματική  «Σχεδία της Μέδουσας», θεωρήθηκε το απόλυτο μνημείο του γαλλικού Ρομαντισμού και καταπλήσσει διαχρονικά με την τραγικότητα της.

Κώστας Ευαγγελάτος

Ζωγράφος, λογοτέχνης, θεωρητικός της τέχνης.

(Το άρθρο πρωτοδημοσιεύθηκε στο ένθετο τεχνών της εφημ. ΑΞΙΑ.)