Το «μυστικό παλάτι» στο Σαμόλι: Η ξεχασμένη ενετική αγρέπαυλη των Κόντε Χωραφά στην Κεφαλονιά, γράφει ο Τάκης Τόκκας

γράφει ο Τάκης Τόκκας

Λίγοι Κεφαλονίτες γνωρίζουν ότι στον μυχό του κόλπου του Λιβαδιού, βόρεια του Ληξουρίου, σώζεται ένα από τα σημαντικότερα αριστοκρατικά κτίσματα της ενετικής περιόδου.

Το οχυρωμένο παλάτι των Κόντε Χωραφά στο Σαμόλι δεν αποτελεί μόνο ένα εντυπωσιακό αρχιτεκτονικό μνημείο, αλλά και ένα ζωντανό κομμάτι της ιστορίας της Παλικής, συνδεδεμένο με αριστοκρατικές οικογένειες, τη Νάπολη, τη Σικελία και την πολυκύμαντη πορεία της Κεφαλονιάς μέσα στους αιώνες.

Σε νέο του κείμενο, ο Τάκης Τόκκας φωτίζει την ιστορία, την αρχιτεκτονική και τις άγνωστες λεπτομέρειες ενός κτίσματος που εξακολουθεί να στέκει ως σιωπηλός μάρτυρας μιας άλλης εποχής.

Σύντομη αναφορά στο «φορτιφικάτο παλάτι» του Κόντε Χωραφά στο Σαμόλι

Γράφει ο Τάκης Τόκκας
Διευθυντής του Διαπολιτισμικού Κέντρου Ιονίου

Βόρεια της πόλης του Ληξουριού, στον μυχό του κόλπου του Λιβαδιού, μέσα σε μεγάλη έκταση και με παραθαλάσσια εκτεταμένη πρόσοψη, στην περιοχή Σαμόλι, βρίσκεται το φορτιφικάτο παλάτι της φαμίλιας του Κόντε Χωραφά.

Ο οίκος των Χωραφά έλκει την καταγωγή από τη Νεάπολη της Ιταλίας και σύμφωνα με την οικογενειακή παράδοση είναι κλάδος του περιφανέστατου οίκου των Carafa ή Caraffa. Γύρω στο 1500 ο οίκος ήλθε στην Κεφαλονιά και πανίσχυρος οικονομικά, κοινωνικά, πολιτικά, διαδραμάτισε σπουδαίο ρόλο στην Κεφαλονιά και μέλη του διέπρεψαν σε πολλούς τομείς. Κλάδος του, έφερε τον τίτλο του Κόντε.

Στην στράντα κομούνα βρίσκεται το πορτόνι του παλατιού που ανοίγει στη μεγάλη σε μήκος μαΐστρα,η οποία έχει επιμελημένα και από τις δύο πλευρές μουράγια με ύψος περίπου 1,50 μ.,που οδηγεί στην κούρτη όπου τα παράσπιτα, οι βοηθητικοί χώροι και στη συνέχεια σε μια δεύτερη κούρτη όπου βρίσκεται το δίπατο παλάτι. Η κούρτη στην ανατολική πλευρά έχει πορτόνι ρυθμού μπαρόκο που βγάζει στην σπιάτζα.

Η πόρτα στο πιάνο τερένο οδηγεί στη μεγάλη μπασιά του παλατιού, όπου και η εσωτερική πέτρινη σκάλα με τα καλοπελεκημένα μπιζουτάντε σκαλοπάτια που ανεβάζει στο πιάνο νόμπιλε. Ακριβώς επάνω από την πόρτα εισόδου, στον πρώτο πιάνο, επάνω από την αντίστοιχη μπαλκονόπορτα, βρίσκεται εντοιχισμένη η άρμα των Χωραφά.

Στο πιάνο νόμπιλε οι τοίχοι έχουν πάχος 0,80 εκ. που τους θηλυκώνουν εσωτερικά, από το δάπεδο μέχρι την οροφή,τα ξύλινα μοροφίντα που το απαρτίζουν οριζόντια και κάθετα δοκάρια που τα συνδέουν και συγκρατούν μεγάλες άρπεζες στον εξωτερικό τοίχο. Εδώ, είναι ο αβέρτος χώρος της νταριτσέβερε, με μόμπιλα των περασμένων αιώνων και πολύτιμα ενθυμήματα του βασιλικού οίκου της Νάπολης,ρεγάλα προς τον αντιβασιλέα της Σικελίας κόντε Τζόρτζη Χωραφά. Στις δύο πλευρές της νταριτσέβερε βρίσκονται από δύο κάμαρες.

To φορτιφικάτο παλάτσο περιβάλλεται από τους βοηθητικούς του χώρους:τον ληνό,τον φούρνο,τον στάβλο,το λιτρουβιό,τον ανεμόμυλο, τις κατοικίες των σέμπρων και την φαμελική cappella, τον Άγιο Γεώργιο. Το παλάτσο περιβάλλεται από τα αγροκτήματα της οικογένειας, ενώ παράλληλα χρησίμευε και ως τόπος αναψυχής για τους ενοίκους, σύμφωνα με την κυρίαρχη ιταλική κοινωνική και αρχιτεκτονική αντίληψη που επικρατούσε την εποχή που κτίστηκε ή κατ’ άλλους διαμορφώθηκε στην τελική του μορφή.

Η θεμελίωσή του, σύμφωνα με την οικογενειακή παράδοση, έχει γίνει με τον παρακάτω τρόπο: επάνω στην αμμώδη παραλία τοποθετήθηκαν μεγάλες πέτρες, ενδιάμεσα μικρότερες και η κατασκευή αυτή ενισχύθηκε από μπορτσολάνα,έτσι ώστε το όλο κτίσμα να έχει αντοχή και είναι ρεπάρο. Οι εξωτερικοί τοίχοι του ισογείου είναι πάχους 1μ., στη βάση τους είναι σκαρπάδοι και κατά διαστήματα υπάρχουν ντριτσιέρες. Επίσης προς την πλευρά της θάλασσας υπήρχαν δύο βαρδιόλες που προσέδιδαν φρουριακό χαρακτήρα στον παλάτσο. Το παλάμισμα του κτηρίου είχε γίνει με μείγμα μπορτσολάνας που του παρείχε στιλπνότητα αλλά και σχετική αδιαβροχοποίηση. Οι πόρτες και οι φανέστρες έχουν εξωτερικά σκούρα από μασίβο ξύλο ενώ κάτω από το παλάμισμα του κτηρίου ανιχνεύεται κολόρο το τζιάλο σκούρο.

Η παλαιότερη γνωστή γραπτή αναφορά ύπαρξης του οικήματος ανάγεται στο 1673, σε “ρεγιουστράδιο” έγγραφο του νοτάριου και ιερέα Γεωργίου Μεταξά που Αναφέρει:”(…) “1673, Απριλίου 22: Στο Σαμόλι, στην οικία του ευγενούς Signor Τζόρτζι Χωραφά(…)”.(Ντιάνα Αντωνακάτου,Κεφαλληνιακά Χρονικά,σ.433,υποσημείωση).Ο Νοτάριος ιερέας Γεώργιος Μεταξάς στο Ληξούρι ήταν την περίοδο 1659 έως 1678.

Δυστυχώς με τους σεισμούς του 2014 το πιάνο νόμπιλε έπαθε σημαντικές καταστροφές και οι φωτογραφίες που παρατίθενται στο άρθρο αφορούν την κατάσταση μέχρι το 2014.  

Η εξωτερική όψη και η εσωτερική διαρρύθμιση που έδωσαν τη χαρακτηριστική μορφή που γνωρίζαμε μέχρι το 2014,οφείλονται στους παρακάτω από τους αριστοκράτες κατόχους του:

i)Τον Κόντε Ζαχαρία Χωραφά (1630-1721)

ii)Tον Κόντε Άγγελο Χωραφά (1650-…), σοπρακόμιτο της Κεφαλονιάς

iii) Tον Κόντε Τζόρτζη Χωραφά (1692/95-1775) με τον βαθμό του Tenente-Generale και κατά την παράδοση αντιβασιλέα της Σικελίας το 1772, ιδιοκτήτη του Βασιλικού Μακεδονικού Τάγματος στην υπηρεσία του Φερδινάνδου Δ’,(1751-1825) από το 1759,βασιλέως της Νεάπολης, ως Φερδινάνδος Γ’ βασιλέως της Σικελίας και ως Φερδινάνδος A’, βασιλέως των Δύο Σικελιών.

iv)Τον Κόντε Κωνσταντίνο Χωραφά (1742-1807), αυτοκρατορικό επίτροπο Κεφαλονιάς (1800), που του έδωσε τη μορφή του εξοχικού φορτιφικάτου παλάτσου με τις δυο εξωτερικές βαρδιόλες

v) Τον Νικολό Άννινο Κόντε Χωραφά (1767-…), στρατηγό, κυβερνήτη Λευκάδος και πρύτανη Κεφαλονιάς (1800)

vi) Τον Παναγή-Μαρίνο Άννινο Κόντε Χωραφά (1812-…), που μετά τον σεισμό του 1867 στο Ληξούρι και με το σκεπτικό να ελαφρώσει τον φέροντα οικοδομικό σκελετό του παλατιού γκρέμισε τις δύο βαρδιόλες. Το έτος 1886 η Κοντεσίνα Κάτε Αννίνου-Χωραφά παντρεύτηκε τον Ιωάννη Τυπάλδο-Φορέστη και έλαβε ως προίκα το παλάτι στο Σαμόλι, που το αγαπούσε περισσότερο από όλες τις ιδιοκτησίες της οικογενείας της. Το 1925 ο γιος τους Μαρίνος Τυπάλδος-Φορέστης νυμφεύθηκε την Κάτε Γ. Βιλάνδου, που επίσης αγάπησαν πολύ το σπίτι. Σήμερα ο ανιψιός τους Γεράσιμος Βιλάνδος συνεχίζει την οικογενειακή παράδοση.

Κάποια στιγμή, η αρχειακή έρευνα ενδέχεται να φέρει στο φως συγκεκριμένα στοιχεία
για την ιστορία του κτίσματος.

Η οχυρωμένη αγρέπαυλις των Κόντε Χωραφά, Αννίνων Κόντε Χωραφά, Τυπάλδων-Φορέστη, Βιλάνδων, με την Υπουργική Απόφαση του ΥΠΠΟ/ΑΡΧ/81/Φ31/48296/2009 ΠΕ/17-1-1989-ΦΕΚ 127/8/21-2-1989 χαρακτηρίζεται διατηρητέα. Επί λέξει αναφέρεται στην Απόφαση: «Χαρακτηρίζουμε ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο την οικία ιδιοκτησίας Αικ. Τυπάλδου-Φορέστη, μαζί με τον περιβάλλοντα χώρο της, που βρίσκεται στο Σαμόλι Κεφαλονιάς, επειδή διατηρεί, παρά τις μεταγενέστερες επεμβάσεις, τα τυπολογικά και μορφολογικά στοιχεία της περιόδου της Ενετοκρατίας και αποτελεί αξιόλογο δείγμα αρχιτεκτονικής αγροτικής έπαυλης του τέλους του 17ου αιώνα στην Κεφαλονιά». Κ.Ν 5351/1932,άρθρο 52.

Γλωσσάρι
Αβέρτο,το =ανοιχτό
‘Αρμα,η=οικόσημο
Άρπεζα,η=μεταλλικός συνδετήρας
Βαρδιόλα,η =σκεπασμένο φυλάκιο,εδώ χωρητικότητος δυο ατόμων
Κάμαρα,η=υπνοδωμάτιο
Κολόρο,το=χρώμα
Κούρτη,η=αυλή
Λίμπρο,το=βιβλίο
Μαΐστρα,η=μετά το εξωτερικό πορτόνι, εσωτερικός αμαξιτός δρόμος μέσα στο κτήμα που οδηγεί στο παλάτι. όσο πιο μεγάλη η διαδρομή τόσο αριστοκρατικότερη λογίζεται η οικογένεια
Μασίβο,το= συμπαγές
Μοροφίντο,το=ψευδότοιχος
Μπιζουτάντε=με καμπύλη απόληξη
Μπορτσολάνα,η=κονίαμα από μαρτωμένο ασβέστη,άμμο θαλάσσης και ηφαιστειακή τέφρα
Νοτάριος,ο=συμβολαιογράφος
Νταριτσέβερε,η=επίσημος χώρος υποδοχής
Ντριτσιέρα,η=άνοιγμα στον τοίχο για τα όπλα εποχής,τυφεκιοθυρίδα
Παλάμισμα,το=σοβάτισμα
Παλάτι,το=ιδιωτικό μέγαρο με ισόγειο και δυο ή τρία πατώματα
Παλάτσο φορτιφικάτο,το=οχυρωμένο αρκοντόσπιτο
Πιάνο,το= εδώ όροφος
Πιάνο νόμπιλε,το= οι επίσημοι χώροι του μεγάρου που εκεί βρίσκονται οι χώροι υποδοχής και τα υπνοδωμάτια
Πιάνο τερένο,το=ισόγειο
Πορτόνι,το=εξωτερική θύρα αυλής
Ρεγάλο,το=δώρο
Ρεγιουστράδιο,ρεγγιστράρω=καταχώρηση στο μητρώο του νοτάριου
Ρεπάρο,το=παραθαλάσσιο οίκημα με δική του προστατευμένη προκυμαία( μόλο)
Σέντια,η=καρέκλα
Σκάρπα,σκαρπάδος=επικλινής τοίχος
Σκούρο,το= εδώ το εξώφυλλο ενώ στο χρώμα σημαίνει βαθειά απόχρωση
Σκριβανία,η=γραφείο
Σοπρακόμιτος,ο= κυβερνήτης πολεμικού πλοίου που συνήθως χρηματοδοτούσε το πλήρωμα και την αγορά πολεμικού υλικού
Σπέκιο=καθρέφτης
Σπιάτζα,η=παραλία
Στατουέτα,η=αγαλματίδιο
Στράντα κομούνα,η=δημόσιος δρόμος
Τζιάλο,το=κίτρινο
Φαμίλια,η=οικογένεια
Φανέστρα,η-παράθυρο
Tenente Generale= αντιστράτηγος;

Πηγές
Βιβλιογραφία
* Ηλία Α. Τσιτσέλη, Κεφαλληνιακά Σύμμικτα, τ. Α’, εν Αθήναις 1904, σσ. 822-842.
* Eugène Rizo-Rangabè, Livre d’or de la noblesse Ionienne, v.ii, Céphalonie, Athènes 1926, σσ. 13-39,187-204.
* Κ.Π.Φωκά-Κοσμετάτου, Κεφαλληνιακά Β’, Αρχιτεκτονικά, έτος έκδοσης 1962, σ. 18.
* Μπούλας Κουνάδη-Παπαδάτου, Παλιά σπίτια στην Κεφαλονιά, Κάκτος 1998, σ. 40.
* Ντιάνας Αντωνακάτου, Βιογραφικά του Γεωργίου Μεταξά Ιερέως – Συντάκτη της Επιτομής (1677) του Πρακτικού της Λατινικής Επισκοπής Κεφαλληνίας1264, Κεφαλληνιακά Χρονικά, τ.8 , Αφιέρωμα στον Γεώργιο Γ. Αλισανδράτο, Αργοστόλι 1999, σσ. 432, 433.
* Νίκου Βατόπουλου, Η τελευταία έπαυλη της Ζακύνθου, άρθρο στην εφημερίδα Η Καθημερινή, 8-1-2006.
* Περιοδικό Οδύσσεια, έτος 2007, μελέτη «Το Σαμόλι και οι Χωραφά», σσ. 70-71.
* Υβόννης Μαρκαντωνάτου & Λάμπρου Γ. Σιμάτου, Αρχιτεκτονική κατοικιών στην Κεφαλονιά, από τον 16ο μέχρι τον 21ο αιώνα, Εικών 2008, σ. 136, όπου και περιγραφή του αρχοντικού από Γ. Βιλάνδο.
* Παύλου Παπαδάτου, Κεφαλονιά & Ιθάκη, το προσωπικό μου ταξίδι, χ.ε, σσ. 52, 125.
* Γεράσιμου Λυκούδη, Το Ομηρικό Λιμάνι του Ρείθρου, στο περιοδικό Η Κεφαλονίτικη Πρόοδος, τ. 10, Απρίλιος-Ιούνιος 2014, σσ. 65-68.

Πληροφορίες

* Πληροφορίες από την οικογένεια Αννίνου-Χωραφά.
* Πληροφορίες από τον κύριο Γεράσιμο Βιλάνδο.

Φωτογραφικό Αρχείο

Οι φωτογραφίες των προσωπογραφιών των κόντε Γεωργίου και κόντε Κωνσταντίνου Χωραφά προέρχονται από το φωτογραφικό αρχείο Gentilini–Φωκά-Κοσμετάτου και ευχαριστώ θερμώς της κυρίες Μαριάννα και Ελένη Κοσμετάτου για την όλη συνεργασία.

Οι φωτογραφίες της αγρέπαυλης στο Σαμόλι προέρχονται από το αρχείο του κυρίου Γεράσιμου Βιλάνδου τον οποίο ευχαριστώ θερμώς για την όλη την συνεργασία.

Ευχαριστώ ομοίως την κυρία Δώρα Ζαφειράτου, Προϊσταμένη των Γ.Α.Κ,Νομού Κεφαλληνίας για την βοήθειά της.

Σημείωση
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ¨”Η Κεφαλονίτικη Πρόοδος΄τ. 11,περίοδος Β’,Ιούλιος Σεπτέμβριος 2014,σσ.36-38. Στην σημερινή μορφή έχουν προστεθεί νέες πληροφορίες και φωτογραφίες.

Πηγή
Αρχική δημοσίευση στο περιοδικό ”Η Κεφαλονίτικη Πρόοδος΄
Νέα ανάρτηση νέου κειμένου στον ιστότοπο www.ioniancenter.gr