Τα κάλαντα των Θεοφανείων στην Κεφαλονιά

Τα Θεοφάνεια, που ο λαός τα ονομάζει και Φώτα, είναι η τρίτη μεγάλη εορτή του Δωδεκαημέρου και τιμώνται ιδιαιτέρως στην Κεφαλονιά. Μαζί με την παραμονή του Αγιασμού και τη μνήμη του Αγίου Ιωάννου του Βαπτιστού, σχηματίζουν ένα τριήμερο εθιμικών και εκκλησιαστικών πράξεων, που έχουν ως κύριο γνώρισμα τον αγιασμό των υδάτων και την κάθαρση του ανθρώπου και του χώρου, όπως τα παρέδωσε η παλαιά λαϊκή παράδοση του τόπου.

Από τα χαράματα της παραμονής, κατά την ημέρα του Αγιασμού, τελείται στις εκκλησίες η σχεδόν νυχτερινή ακολουθία, και αφού χαράξει για τα καλά η μέρα, οι ιερείς, φέροντες το πετραχήλι και την αγιαστήρα, περιέρχονται τα σπίτια και τα καταστήματα της ενορίας τους ψάλλοντας το «Εν Ιορδάνη». Μαζί τους έχουν συνήθως ένα παιδί, που κρατεί το σικλάκι με τον αγιασμό, ενώ οι πρασινάδες της αγιαστήρας, σύμβολα ζωής και ανανέωσης, θυμίζουν στον λαό πως ο χειμώνας υποχωρεί και η μέρα μεγαλώνει.

Μέσα σε αυτό το εθιμικό πλαίσιο εντάσσονται και τα κάλαντα των Θεοφανείων, τα οποία, αν και δεν έχουν τη διάδοση των χριστουγεννιάτικων και πρωτοχρονιάτικων, διασώζουν παλαιό τύπο, κοινό σε πολλά μέρη της Ελλάδας και βυζαντινής καταβολής. Στην Κεφαλονιά απαντούν κυρίως σε παλαιότερες τοπικές παραλλαγές, βασισμένες στην προφορική παράδοση του νησιού.

Τα κάλαντα των Φώτων λέγονταν συνήθως από μικρές παρέες παιδιών, τις πρώτες ώρες της ημέρας ή και από την παραμονή, καθώς περιέρχονταν στα σπίτια και τα μαγαζι. Με απλό τρόπο και χωρίς ιδιαίτερη επιτήδευση, οι στίχοι τους αντλούν το περιεχόμενό τους από το ευαγγελικό γεγονός της Βάπτισης του Χριστού στον Ιορδάνη και από τη λαϊκή ευσέβεια, όπως αυτή διαμορφώθηκε και διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες, κρατώντας την Κεφαλωνίτικη μουσική ως μελωδία. Οι παλαιότεροι θυμούνται ότι τα κάλαντα αυτά δεν τα έλεγαν όλοι, ούτε σε κάθε σπίτι, όμως θεωρούνταν καλό σημάδι και ευλογία για τον τόπο και το νοικοκυριό που τα άκουγε.

Μικρός μικρός στη Βηθλεέμ σπηλαίω εντός ετέθη,
και τώρα άνδρας τέλειος στον Ιορδάνη τρέχει,
με ένα καμηλόδερμα ήτανε τυλιγμένος,
και με τη ζώνη του Χριστού ήταν περιζωσμένος.

Εκοίταξα στον ουρανό κι είδα σταυρό στη μέση,
κι απ’ όλα τα ονόματα * μου αρέσει,
και πάλι ματακοίταξα κι είδα ένα δυο στεφάνια,
και με το καλονύχτισμα καλά σας Θεοφάνια.

* Σε αυτό το σημείο λένε το όνομα
του νοικοκύρη του σπιτιού.

Η καταγραφή των εθίμων των Θεοφανείων και των καλάντων τους έχει ως στόχο τη διατήρηση της ζωντανής παράδοσης και τη μετάδοσή της στις νεότερες γενιές. Μέσα από τη διάσωση προφορικών μαρτυριών και παλαιών τύπων, επιχειρείται να μείνει άσβεστη η μνήμη του τόπου και των ανθρώπων του.

Το παρόν αφιέρωμα φιλοδοξεί να συμβάλει στη γνωριμία με τα κεφαλονίτικα Θεοφάνεια ως στοιχείο πολιτιστικής συνέχειας και τοπικής ταυτότητας, υπενθυμίζοντας πως τα έθιμα, όσο καταγράφονται και βιώνονται, παραμένουν ζωντανά.

Στο βίντεο που ακολουθεί, ακούστε τα Κεφαλονίτικα κάλαντα των Θεοφανείων. Η εκτέλεση είναι από την Χορωδία Αργοστολίου το Νοέμβριο του 2007 και κυκλοφόρησε σε 8000 αντίτυπα σε ειδική έκδοση CD με τίτλο «Κεφαλονίτικα κάλαντα του Δωδεκαημέρου» που διανεμήθηκε δωρεάν με το kefalonitis magazine Δεκεμβρίου 2007 – τεύχος 6. Την ηχοληψία της έκδοσης έκανε ο Χρήστος Νταλίπης & ο Βαγγέλης Ταπεγκιόζης, ενώ την ηχητική επεξεργασία έκανε Ο Νίκος Γαρμπής. Η έκδοση ήταν μια αφιλοκερδής προσφορά όλων των συντελεστών της, με σκοπό να διασωθούν τα Κεφαλονίτικα κάλαντα μέσα από την ψηφιακή καταγραφή τους.