HOMO NEOTURISTICUS – Φυσικές καταστροφές και ή νέα τουριστική κουλτούρα

Είναι γνωστό ότι οι ακραίες και οριακές καταστάσεις, όπως οι φυσικές καταστροφές, βάζουν σε δοκιμασία τους κρατικούς μηχανισμούς, τα συστήματα προστασίας και γενικά την κοινωνική οργάνωση και φέρνουν στην επιφάνεια τους πραγματικούς χαρακτήρες και την κουλτούρα των ανθρώπων και των κοινωνιών που βιώνουν τις καταστάσεις αυτές.

Η πρωτοφανής σε έκταση – τόσο από άποψη γεωγραφικής κλίμακας (διηπειρωτικό τσουνάμι) όσο και από άποψη ανθρώπινων απωλειών και υλικών ζημιών – καταστροφή που προκλήθηκε από τον ‘παγκόσμιο’ σεισμό των 8,9 ρίχτερ στην Ινδονησία (26-12-2004), αποτέλεσε μια ακόμα ακραία κατάσταση που φανέρωσε πολλές αδυναμίες και έδωσε αρκετά μηνύματα. (και μαθήματα 😉 σε ποικίλους αποδέκτες. Ένα σπουδαίο μάθημα ήταν ότι όλοι είδαν την σημασία που έχει (για την ελαχιστοποίηση των συνεπειών μια φυσικής καταστροφής) η προληπτική οργάνωση και ο σχεδιασμός πράγμα το οποίο δεν συνειδητοποιούμε σε ‘κανονικές συνθήκες’

Παρακολουθώντας, τα τραγικά γεγονότα των τελευταίων ημερών από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης έχει κανείς την αίσθηση ότι ξεπεράστηκαν κάποια όρια συμπεριφοράς που επιβάλλει η κοινή λογική και η ανθρώπινη σύνεση. Είναι λογικό και κατανοητό κάθε χώρα να νοιαστεί για τους πολίτες της που βρέθηκαν ‘στο μάτι του κυκλώνα’. Και η Ελλάδα ορθώς κινήθηκε στο ίδιο μήκος κύματος. Το κράτος και οι εμπλεκόμενοι ιδιωτικοί φορείς (τουριστικά πρακτορεία κ.α.) που έχουν νομική αλλά και ηθική υποχρέωση, είναι φυσικό να φροντίσουν για την ιατρική περίθαλψη και την ψυχολογική υποστήριξη των ελλήνων τουριστών καθώς και για τα μέσα επιστροφής τους στην πατρίδα. Μέχρις εδώ όλα καλά αν και οι (συγκριτικά λιγότεροι) έλληνες τουρίστες δεν είναι οι μόνοι ευρωπαίοι ούτε οι μόνοι εκπρόσωποι του ανθρώπινου γένους στην περιοχή – όπως κακώς δόθηκε η εντύπωση από ορισμένες υπερβολικές αναφορές στα τηλεοπτικά ‘παράθυρα’. Εξ’ άλλου οι εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί και τα εκατομμύρια αστέγων και υποψηφίων θυμάτων επιδημιών είναι στην συντριπτική τους πλειοψηφία οι φτωχοί κάτοικοι των πληγεισών περιοχών.

Υπάρχει όμως και ένα φαινόμενο, λεπτομέρεια ίσως για πολλούς, χαρακτηριστικό όμως των κυρίαρχων αξιών της εποχής μας, που προξενεί δικαιολογημένη οργή και αγανάκτηση. Ορισμένοι διασωθέντες τουρίστες – ευτυχώς ελάχιστοι -αδιαφορώντας για τα ανθρώπινα δράματα που εκτυλίσσονταν δίπλα τους εκδήλωσαν την επιθυμία να συνεχίσουν τις διακοπές τους στους ίδιους ή σε διπλανούς επίγειους παράδεισους (..που δεν μεταβλήθηκαν ακόμα σε κόλαση) ώστε να μη χάσουν την προγραμματισμένη τους απόλαυση. Είδαμε ορισμένους ευτραφείς κυρίους να λιάζονται ενώ δίπλα τους η θάλασσα ..ξέβραζε ακόμα πτώματα και νεαρά κορίτσια και αγόρια να πέφτουν θύματα βιασμού από ..τους ίδιους τους σωτήρες τους! Και όλα αυτά σε αγαστή συνεργασία με τα πρακτορεία που δεν ήθελαν και αυτά να χάσουν τα τουριστικά πακέτα, υποσχόμενα μάλιστα φθηνότερες διακοπές ..στις ίδιες τις πληγείσες περιοχές.

Υπήρξαν ευτυχώς και οι άλλοι, oι πραγματικοί ‘Πολίτες του Κόσμου’, που έχοντας μια χρήσιμη ειδικότητα (γιατροί, νοσηλευτές κλπ) έστειλαν πίσω τις οικογένειές τους και παρέμειναν οι ίδιοι επί τόπου, θέτοντας το εαυτό τους ως εθελοντές, στη διάθεση των τοπικών αρχών.

Οι πρώτοι αποτελούν αναμφίβολα το είδος του τουρίστα που είναι ‘πωρωμένος’ με τις εξωτικές διακοπές του, οι οποίες ακόμα και στην ακραία αυτή περίπτωση μοιάζουν να αποτελούν την πρώτη του προτεραιότητα ακόμα κι’ αν ο κόσμος κυριολεκτικά ‘καίγεται’ δίπλα του. Είναι εκείνοι για τους οποίους το εξωτικό Πούκετ ή το Μπαλί αποτελούν στοιχεία κοινωνικής επίδειξης ή μόδας όταν δεν αποτελούν προορισμούς για άλλους σκοπούς….

Είναι φυσικά δικαίωμά τους αλλά ταυτόχρονα είναι και κάτι που ξεπερνά τα όρια του μέτρου που χαρακτήριζε την κλασσική κουλτούρα του αληθινού περιηγητή και συνιστά πρόκληση απέναντι στην Φύση και τον Ανθρωπο. Και τέλος, δείχνει πόσο μεγάλη σημασία έχει ο πολιτισμός στην εξέλιξη του τουριστικού φαινομένου και στην ποιότητα του τουρισμού, σήμερα, που -βοηθούσης και της παραοικονομίας- το αυξημένο κατά κεφαλήν εισόδημα των νεοελλήνων κατέστησε την Ελλάδα, εκτός από χώρα υποδοχής και χώρα εκροής τουριστών.

Ηλίας Μπεριάτος
Καθηγητής χωροταξικού- περιβαλλοντικού σχεδιασμού και γεωγραφίας
Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
beriatos@otenet.gr