Περιληπτική απόδοση της ομιλίας κ Ηλία Μπεριάτου στην παρουσίαση του Λευκώματος

Το λεύκωμα « Παλαιά Κεφαλονιά- Aργοστόλι» που παρουσιάζεται σήμερα στηρίζεται σε μια αφήγηση-περιήγηση μιας φανταστικής φωτορεπόρτερ που περιγράφει -λίγο πριν από το σεισμό- το προσεισμικό Αργοστόλι. Μια μικρή πόλη αλλά ΠΟΛΗ!. Γιατί το παλιό Αργοστόλι, όπως και όλες οι επτανησιακές πολιτείες της εποχής, είχε υψηλό βαθμό αστικότητας, πολύ μεγαλύτερο από ότι η σημερινή πόλη. Μια αστικότητα, το μέτρο της οποίας έδινε η λειτουργία της αγοράς, η διοίκηση, η κοινωνική δομή και τόσα άλλα χαρακτηριστικά. Αντίθετα, το μετασεισμικό Αργοστόλι – τηρουμένων των αναλογιών- έχει μεν μεγαλύτερη αστικοποίηση αλλά διαθέτει μικρότερη αστικότητα. Όμως σήμερα η επιδίωξη της αστικότητας ως στοιχείου της ποιότητας ζωής σε συνδυασμό με την συνεκτική οικιστική δομή αποτελούν την βασική πολεοδομική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το παλιό Αργοστόλι, με τη σαφή διάκριση δομημένου και αδόμητου χώρου ανταποκρινόταν σε αυτές τις προδιαγραφές. Αντίθετα, η σημερινή ανεξέλεγκτη δόμηση λόγω καταστρατήγησης της υπάρχουσας νομοθεσίας, απλώνεται άναρχα γύρω από την πόλη και δημιουργεί ένα είδος οικιστικού Ειτζ που καταστρέφει το τοπίο και κατατρώγει τους περιβαλλοντικούς πόρους.

Το λεύκωμα δίνει αφορμή να σκεφθούμε σε τι βαθμό υπάρχει συνέχεια ή ασυνέχεια από πολεοδομική και αρχιτεκτονική άποψη ανάμεσα στο τότε και στο τώρα.. Γιατί με την περιδιάβαση που κάνει ανάμεσα στα διάφορα ‘τοπόσημα’ της πόλης (Γέφυρα, Κούταβος, Νάπιερ, Λιθόστρωτο, Καμπάνα, Μέτελας, Πλατεία Βαλλιάνου κλπ) αναρωτιέται κανείς τι έγινε και τι δεν έγινε στην πόλη αυτή μετά το σεισμό. Έτσι, το λεύκωμα δεν χρησιμεύει μόνο για να μας χαρίσει κάποιες ευχάριστες και νοσταλγικές αναμνήσεις αλλά κυρίως για να γίνει μέσο σύγκρισης και προβληματισμού σε σχέση με το χρέος που έχουν προς την πόλη οι τρεις γενιές συμπολιτών μας που ζουν σήμερα. Το χρέος του Ελληνικού Κράτους, της τοπικής Αυτοδιοίκησης, των τοπικών φορέων, της κοινωνίας των πολιτών σε τελευταία ανάλυση.

Τα παραδείγματα είναι αρκετά. Και πρώτα -πρώτα η γέφυρα του Δραπάνου (Δεβοσσέτου) που ως μοναδικό μνημείο-σύμβολο για την πόλη (αλλά και μνημείο πανελλήνιας σημασίας) θα έπρεπε να είχε αποκατασταθεί από καιρό. Απέναντι σ’ αυτό το μνημείο υπάρχει μια πολιτεία και μια κοινωνία απαθής μπροστά σε οργανωμένες και εκβιαστικές μειοψηφίες που χρόνια τώρα καταστρέφουν την μνημειακή μας κληρονομιά. Υπάρχει ακόμα ο Κούταβος, μια καταπληκτική και πολύτιμη λιμνοθάλασσα που τότε, όπως αναφέρει το λεύκωμα, ήταν ΄πληγή’ για τα έλη που υπήρχαν και την ελονοσία που προκαλούσαν, και η οποία είναι δυστυχώς ‘πληγή’ και σήμερα λόγω της ύπαρξης οχλουσών και ρυπαινουσών δραστηριοτήτων που προσβάλουν βάναυσα τον υγροβιότοπο και το τοπίο. Και εδώ η Διοίκηση, η αυτοδιοίκηση και η τοπική κοινωνία γενικά, παρά τις προσπάθειες (;) απέτυχαν -είκοσι πέντε χρόνια τώρα.

Υπάρχει ο Μέτελας, η ιστορική πλατεία Ενώσεως, που σηματοδοτεί μια άλλη αστοχία των πολιτικών κατευθύνσεων που ακολουθήθηκαν τη μετασεισμική περίοδο. Αντί να διαφυλαχθεί και αναδειχθεί η κληρονομιά του χώρου αυτού, είχαμε ένα αποτέλεσμα αντιαισθητικό και αντιλειτουργικό για τις ανάγκες της πόλης. Το λέυκωμα μας θυμίζει ακόμη και την ‘πονεμένη ιστορία’ του Λιθόστρωτου όπου πήγε χαμένη η ευκαιρία διατήρησης της παραδοσιακής εικόνας του ιστορικού πυρήνα της πόλης: Με λίγη φροντίδα και χωρίς πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση θα μπορούσε να είναι σήμερα ο δρόμος αυτός πραγματικό ΛΙΘΟΣΤΡΩΤΟ αφού οι πλάκες βρίσκονταν επί τόπου, θαμμένες κάτω από την μετασεισμική άσφαλτο… Ακόμα, δεν θα ήταν υπερβολή να πούμε, ότι και ο χώρος του Βέγειου Ψυχιατρείου θα μπορούσε να διαφυλαχθεί – τουλάχιστον ως διατηρητέα χρήση – αφού η ‘τρέλα’ σηματοδοτεί ένα σημαντικό μέρος της πολιτιστικής ταυτότητας αυτού του τόπου (χωρίς να λογαριάσουμε την ωφέλεια από την ύπαρξη μιας τέτοιας υποδομής με κοινωνική ένταξη ασθενών κλπ που τόσο έχει ανάγκη η σημερινή τοπική κοινωνία.. )

Υπάρχουν και άλλες πολεοδομικές και αρχιτεκτονικές παραφωνίες που αποτελούν τις ‘μετασεισμικές καταστροφές’ οι οποίες δείχνουν πόση επίδραση έχει το πολεοδομικό ‘κέλυφος’ στην κοινωνική ουσία που περικλείει μέσα του, αφού και τα δύο στοιχεία μαζί αποτελούν ένα ενιαίο και αναπόσπαστο χωρο-κοινωνικό σύμπλεγμα. Η διαταραχή και διάλυση του κελύφους επιδρά άμεσα στο κοινωνικό ‘μεδούλι’. Αυτό συνέβη με το σεισμό το ’53 που ήρθε ίσως σε μια ‘κακή’ στιγμή από άποψη πολεοδομικής και κοινωνικής εξέλιξης. Μια περίοδο που άλλαζαν δραματικά τα τεχνολογικά δεδομένα κατασκευής των οικοδομών και από την άλλη δεν υπήρχε ακόμα η αναγκαία συνειδητοποίηση και ευαισθητοποίηση κοινού και ειδικών για τη διάσωση και αποκατάσταση της αρχιτεκτονικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, που συνέβη πολύ αργότερα, τη δεκαετία του ’70.

Από την άλλη πλευρά είναι πάντα εύκολο να κρίνει κανείς εκ των υστέρων και εκ του ασφαλούς. Δεν είναι όμως ούτε λογικό ούτε δίκαιο να κρίνουμε πρόσωπα και καταστάσεις του χθες με τη λογική και την αντίληψη του σήμερα. Γιατί ειδικά στην περίπτωση της προστασίας της κληρονομιάς, οι θεωρούμενες ως προσωπικές αντιλήψεις και στάσεις είναι στην πλειονότητά τους κοινωνικά προϊόντα, απόρροια των συλλογικών αξιών κάθε εποχής. Δεν είναι τυχαίο που ο Μαρίνος και η Ελένη Κοσμετάτου διέσωσαν όχι μόνο το ισόγειο του σπιτιού τους αλλά και πολλά άλλα κειμήλια . Θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι ο Κοσμετάτος είχε την δύναμη και τα οικονομικά μέσα για το σκοπό αυτό. Ασφαλώς αυτό είναι ένα πλεονέκτημα αλλά δεν αρκεί. Πρέπει να υπάρχει και η απαραίτητη κουλτούρα που δεν αποκτάται μόνο με κάποια πτυχία. Διότι και άλλοι έχουν τα οικονομικά μέσα αλλά δεν έχουν κουλτούρα, όπως συμβαίνει συχνά σήμερα με κάποιους ‘νεο-κεφαλονίτες’ νεόπλουτους που επειδή ακριβώς δεν διαθέτουν κουλτούρα , ο πλούτος τους καταντά καταστροφή για το περιβάλλον και την κοινωνία. γιατί παράγουν το κίτς: Έχουμε γεμίσει με σπίτια -‘τούρτες’, σύμβολα επίδειξης και νεοπλουτισμού που προκαλούν την αισθητική μας.

Αν το παρελθόν αποτελεί τον προβολέα που φωτίζει το μέλλον μας, τότε η παιδαγωγική λειτουργία αυτού του λευκώματος έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι δίνει ένα μέλλον και μια προοπτική στο παρελθόν μας. Το παλιό Αργοστόλι, δεν μπορούμε να το ‘αναστήσουμε’. Κάτι τέτοιο δεν είναι προφανώς εφικτό αλλά ούτε και σκόπιμο ούτε και σωστό. Εκείνο όμως που μπορούμε να σκεφτούμε και να κάνουμε είναι να προσπαθήσουμε να φτιάξουμε την πόλη με βάση τα σημερινά δεδομένα, έτσι ώστε να είναι αντάξια του πνεύματος ενός πολιτισμού που πρέπει να συνεχιστεί και τον οποίο δυστυχώς επικαλούμαστε σήμερα προσχηματικά και υποκριτικά επειδή δεν έχουμε τίποτε το αξιόλογο και σπουδαίο να παρουσιάσουμε.